Liever 15 jaar cel dan onzekere tbs

De helft van de verdachten weigert onderzoek uit angst tbs te krijgen. Ze worden niet behandeld en dus is het OM bezorgd.

Vroeger kwam het zelden voor, zegt officier van justitie Huibert Donker van het Openbaar Ministerie (OM) in Breda. Nu is het eerder regel dan uitzondering: verdachten die in aanloop naar de rechtszaak weigeren mee te werken aan een onderzoek naar hun psyche.

Ze proberen te voorkomen dat de rechter hun tbs oplegt. Ze vrezen het onvoorspelbare verloop van terbeschikkingstelling. Tbs kan keer op keer verlengd worden door de rechter, zonder maximum. Het is niet zo dat de rechter geen tbs kan opleggen als een verdachte niet meewerkt aan het onderzoek, maar de kans daarop wordt wel aanmerkelijk verkleind.

Het is een trend, zegt ook een woordvoerder van het Pieter Baan Centrum (PBC), de psychiatrische onderzoekskliniek van justitie. Steeds meer verdachten werken niet mee aan het door de rechter gelaste onderzoek. Het PBC houdt dat niet structureel bij, maar enkele maanden geleden is een telling gehouden: de helft van de verdachten deed niet mee.

Niet meewerken weerhoudt onderzoekers er meestal niet van verslag uit te brengen. Ook zwijgende verdachten vertonen gedrag dat geanalyseerd kan worden. Daarnaast wordt gesproken met vrienden en familie en wordt iemands geschiedenis bekeken.

Officier van justitie Donker noemt de ontwikkeling „zorgelijk”. Vooral omdat het betekent dat stoornissen die tot een delict hebben geleid niet behandeld worden, zegt hij, met een grotere kans op recidive.

Voor de verdachten zelf is het ook nadelig, vindt het OM, omdat de rechter vaak tot een hogere straf komt als een verdachte niet meewerkt aan psychisch onderzoek.

Maar advocaten vinden tbs vaak simpelweg „geen goed alternatief meer” voor celstraf, zegt strafrechtadvocaat Roosjen uit Drachten. De gemiddelde duur van tbs is in tien jaar tijd opgelopen van vierenhalf naar acht jaar. Je kunt terechtkomen op een long stay-afdeling voor uitbehandelde veroordeelden. Van de 1.883 tbs’ers die in september 2008 vast zaten, zaten er 176 op zo’n afdeling.

Dat de gemiddelde duur van een tbs-behandeling toeneemt, komt volgens Roosjen door de „overdreven” reacties van politici op incidenten met tbs’ers in het verleden. „Hoe verschrikkelijk die ook zijn geweest.”

Maar de kans op herhaling is juist bij tbs’ers kleiner dan bij gewone gevangenen, zegt Roosjen. En dat wordt door cijfers ondersteund. Uit gegevens van het onderzoekscentrum van justitie (WODC) blijkt dat van de 356 tbs’ers die tussen 1999 en 2003 terugkeerden in de maatschappij 19 procent binnen twee jaar weer werd vervolgd voor een ernstig misdrijf. Het stelen van een pak melk zit daar dus niet bij. Maar de recidive bij gewone gedetineerden is vele malen hoger: in 2006 werd vastgesteld dat 75 procent opnieuw de mist in ging.

    • Merel Thie