Roths artikelen uit jaren '20 zijn nu weer actueel

Roths artikelen uit jaren ’20 zijn nu weer actueel t Joseph Roth: Rechts en links Atlas, 160 blz.€ 18,90 * * * * * Michael Bienert (red.): Joseph Roth in Berlijn. Een leesboek voor wandelaars. Atlas, 263 blz. € 24,90 Met de thriller Zondaarskind (Anthos, € 19,95 heeft Marion Pauw, Gouden Strop winnares 2009, weer een vermakelijk boek afgeleverd, schrijft Gert Jan de Vries.

Joseph Roth: Rechts en links Atlas, 160 blz.€ 18,90 * * * * *

Joseph Roth (1894-1939) staat bekend als nostalgicus, de schrijver die op melancholische toon de teloorgang van het oude Europa beschreef. Zijn bekendste romans uit de jaren 30 geven daar ook alle aanleiding toe. Ze gaan over de ontworteling van de 20ste-eeuwse mens, en hoe die met het verlies van de traditionele wereld ook zijn eigen identiteit verloor.

Zware thema’s, maar Roths schrijverschap heeft ook luchtiger jaren gekend; tijdens de jaren 20, toen hij sterjournalist was in Duitsland. In die periode dompelde hij zich onder in de moderne wereld van Berlijn: de wereld van het snelle geld, de oprukkende amusementsindustrie en megalomane warenhuizen.

Roths journalistieke stukken over Berlijn zijn nu vertaald en gebundeld. Prachtige en vaak ironische sfeerimpressies van die optimistische en chaotische tijd. Roth doet minutieus verslag van de waan van de dag en het valt op hoe weinig die eigenlijk verschilt van de onze. Ook toen had men het gevoel overspoeld te worden door de eenvormigheid van een globaliserende wereld, ook toen veranderde immigratie het aanzien van de stad, en ook toen werd daarop gereageerd met angst en rancune.

Tegelijk met de bundel Berlijnse krantenstukken is nu ook Roths roman uit 1929, Rechts en links, uitgegeven. Wanneer je die twee boeken naast elkaar legt, dan valt op hoezeer de romans van Roth uit de jaren twintig stoelden op de actualiteit. Soms bijna letterlijk, bijvoorbeeld in de beschrijving van een vitrine in een Berlijns politiebureau, vol met foto’s van overleden daklozen, die zowel in een krantenstuk als in zijn roman voorkomt.

Nog duidelijker wordt de wisselwerking tussen journalistiek en fictie in Rechts en links, dat draait om beursbeleggingen en financiële crisis. Roth past de stijgingen en dalingen van de wisselkoers, die in 1922 en 1923 in Duitsland nog tot ongekende hyperinflatie leidden, in zijn roman toe als een dramatisch gegeven; als het noodlot waar zijn protagonisten aan onderhevig zijn. Die beproeven hun geluk als investeerders. Maar de één, telg van een semiaristocratisch Duits geslacht, verliest zichzelf in de oppervlakkige wereld van de jetset, terwijl de ander, van simpele Oost-Europese afkomst, op het toppunt van zijn succes alles opgeeft en zich aan een nieuwleven waagt.

De massahysterie van de markt en de ontwrichtende maatschappelijke gevolgen van onverantwoordelijke investeerders komen in Rechts en links uitgebreid aan bod. En dat doet natuurlijk zeer actueel aan. De verleiding is dan ook groot om de opkomst van de extreemnationalistische bewegingen, die Roth op de achtergrond van zijn roman een rol laat spelen, ook met onze tijd te verbinden. Zo brengt Roth de onzekerheid van de depressie in verband met het angstige ‘patriottisme dat een bestaand vaderland beweent alsof het door de oceaan is verzwolgen’.

Tegelijkertijd maken Roths observaties juist duidelijk hoe plaats- en tijdgebonden de opkomst van het nazisme was, door zijn aandacht voor de nasleep van WO I in Duitsland.

Ewoud Kieft

Michael Bienert (red.): Joseph Roth in Berlijn. Een leesboek voor wandelaars. Atlas, 263 blz. € 24,90

    • Ewoud Kieft