Restjes bermbom kunnen demakers verraden

Zeker in de droge zomer is het risico van bermbommen groot voor de Uruzgan-missie.

Forensisch onderzoek moet nu tot de daders leiden.

Restjes bermbom kunnen demakers verraden ‘CSI-team’ van Kamp Holland in Afghanistan onderzoekt explosieven op vingerafdrukken en type constructie Foto’s Evert-Jan Daniels Tarin Kowt - Een onderdeel van een IED is deze drukplaat, gemaakt van een tinnen (hulpgoederen) blik en een handzaag met twee draadjes eraan welke naar de ontsteker (kersboomlampje bijv) gaan. foto: Evert-Jan Daniels Daniels, Evert-Jan

Middenin een witverlichte ruimte op Kamp Holland in Uruzgan staat een grote tafel. Er ligt brandschoon wit papier op, als op een steriele operatietafel. Daarop liggen stroomdraden, kromme zagen, wekkerradio’s, horloges, penlightbatterijen, gele jerrycans, printplaatjes, een metalen kookpot en slagpennetjes.

Alle onderdelen zijn te koop op de bazaar in Tarin Kowt, enkele kilometers verderop. Het lijken onschuldige voorwerpen, maar eenmaal aan elkaar gesoldeerd is het een bermbom, ook wel Improvised Explosive Device (IED) genoemd. Het is het meest gevreesde wapen in Uruzgan: zes van de negentien Nederlandse doden kwamen aan hun einde door toedoen van een bermbom. Afgelopen jaar is de dreiging op zo’n explosief te rijden verder toegenomen.

De tafel met de bomonderdelen staat in de onderzoeksruimte van het Weapons Intelligence Team: een team van militairen dat forensisch onderzoek doet naar de knutselbommen. Ze worden ook wel het CSI-team van Kamp Holland genoemd, naar de populaire Amerikaanse politieserie Crime Scene Investigation.

Overste Phillip, commandant van het team, wijst op een gele jerrycan. De draden uit de slagpen zijn verbonden met een antipersoneelsmijn dat de bom doet afgaan. „Dit is het nieuwste gevaar, dit is de homemade explosive”. Hij doelt op de jerrycan, die de Talibaan vult met kunstmest en diesel. Zo ontstaat een bom van twintig kilo aan explosieven.

De kosten zijn laag, ongeveer 20 euro per bom. Maar in Afghanistan is dat veel geld. „Iemand moet toch aan dat geld komen. Het spoor zou ons naar de maker kunnen leiden. Via ons inlichtingennetwerk proberen we hem daarna op te sporen.” Phillip spreekt van een „wapenwedloop” met de Talibaan.

In een poging de opmars van de bermbom te stoppen, worden de explosieven niet langer direct vernietigd, maar onderzocht op vingerafdrukken en op de constructiemethode. Welke type batterij wordt er gebruikt? Waar komen de explosieven vandaan? Hoe lopen de geldstromen voor de inkoop van onderdelen?

Het team is vooral op zoek naar de financier, de technicus en de planner die de onderdelen met elkaar verbindt tot één bom. Aan de hand van de materialen die het onderzoeksteam in de bermbom aantreft, kan een analyse worden gemaakt over de geldbalans van de Talibaan: hoe meer elektronica er is gebruikt, hoe rijker de Talibaan. Veel van het geld komt uit Pakistan.

Maar de bom laat meer waardevolle informatie achter. De bewegingen van de Talibaanstrijders door Afghanistan kunnen ermee in kaart worden gebracht. Tijdens offensieven, zoals nu in Helmand, verkassen de strijders naar rustiger provincies zoals Uruzgan. Hun soldeerbout en explosieven nemen ze mee. Het team onderzoekt ook trends zodat de militairen op patrouille beter voorbereid zijn voor nieuwe typen bommen. Gevraagd naar de laatste ontwikkeling zegt Phillip dat de bommen steeds zwaarder worden. „Zelfs ons meest krachtige voertuig, de Bushmaster, raakt nu ernstig beschadigd.”

De bommen nemen ook in aantal toe: sinds het begin van de missie in augustus 2006 zijn er elk jaar weer meer bommen gevonden. Het aantal ontplofte bommen steeg tussen 2007 en 2008 met 55 procent. De voorlopige cijfers van dit jaar zien er niet veel beter uit. In heel Zuid-Afghanistan, waaronder ook Uruzgan, zijn dit jaar al 2.054 incidenten met bermbommen gemeld.

Zeker de zomerperiode is een gevaarlijk seizoen. Niet alleen hebben de Talibaan meer bewegingsvrijheid door het betere weer, ook gaan de bombatterijen langer mee. Bij gebrek aan regen blijft de hoofdlading bovendien langer droog.

Het wapen werkt verlammend voor de missie. Twee weken geleden werd een konvooi dat Kamp Holland moest bevoorraden geraakt door drie bermbommen. Acht militairen raakten gewond. Door al het oponthoud deed het konvooi drie dagen over een afstand van hemelsbreed 120 kilometer. In tegengestelde richting raakten ook Afghaanse vrachtauto’s verstrikt in de bommen. De weg is een belangrijke levensader voor Uruzgan. De prijs van rijst verdubbelde in Tarin Kowt.

Ook tijdens patrouilles legt de bermbom een rem op het tempo van de missie. Militairen moeten vaak stoppen om de weg te inspecteren. Met een metaaldetector scannen ze de weg. In Uruzgan zijn 110 militairen vrijgesteld voor de opsporing van de explosieven, zegt kapitein Mark. Hij is commandant van de geniecompagnie. Dankzij nieuwe technieken en de ervaring die de militairen opdeden, worden er nu meer bommen gevonden dan er ontploffen. Circa een kwart richt nu nog schade aan, de rest wordt op tijd ontmanteld.

Lastiger is het om de man te vinden die de bom ingraaft. Phillip: „Burgers die door de Talibaan worden bedreigd of arme mensen die er geld voor krijgen.”

Wel is het gelukt om de buurt van Tarin Kowt bermbomfabriekjes te ontmantelen. „Maar er zijn nog steeds vrijhavens waar de Talibaan in alle rust kunnen knutselen. Als ze klaar zijn, pakken ze hun bromfietsjes waarmee ze dertig kilometer per uur halen. Dat is veel harder dan onze voertuigen in Uruzgan kunnen rijden.”

De onderzoeksresultaten worden in een database gezet, zodat ook andere NAVO-landen gebruik kunnen maken van de informatie. Krijgsmachten in andere landen beschikken ook over vergelijkbare onderzoeksteams als Nederland. Op een niet-ontplofte bom troffen Britse onderzoekers dit voorjaar DNA-sporen aan, die overeenkwamen met een in Engeland geradicaliseerde Pakistaanse immigrant.

Geprobeerd wordt steeds de aanvoerlijnen af te snijden. Technisch onderzoeker sergeant-majoor Willem: „We vonden opvallend vaak afgebroken kerstboomlampjes als ontstekingsmechanisme. Laatst is er een vrachtwagen tegengehouden uit Pakistan met daarin zevenduizend kerstlampjes. Wel erg veel voor een land dat geen Kerst viert.”

    • Jaus Müller