Het is niet makkelijk, ik weet dat dit niet jullie schuld is

Voor het eerst ging een Amerikaanse centrale bankier in debat met burgers.

Ben Bernanke heeft veel uit te leggen. En hij moet ook zelf vechten voor zijn baan.

Beelden uit het actualiteitenprogramma The NewsHour with Jim Lehrer waarin Ben Bernanke in discussie gaat met ‘gewone’ burgers uit Kansas City. De discussiebijeenkomst wordt deze week in drie delen uitgezonden op de Amerikaanse televisie. Fed-voorzitter Ben Bernanke praat met gewone burgers over de crisis. Want het economische herstel blijft maar uit. En hoe kan dat nou? Voor het eerst ging een Amerikaanse centrale bankier in debat met burgers. Ben Bernanke heeft veel uit te leggen. En hij moet ook zelf vechten voor zijn baan.

Gewoonlijk praat Ben Bernanke alleen met president Obama, leden van het Amerikaanse Congres en topbankiers op Wall Street. Het gaat dan over abstracte zaken als werkloosheidscijfers, economische krimp en inflatie.

Dit weekeinde waren Bernanke’s gesprekspartners minder hooggeplaatst. In Kansas City sprak Bernanke met een jongeman die een jaar werkloos was, een sceptische bibliothecaris en een dame die zichzelf voorstelde als „moeder hier in de stad”. Hun vragen: „Wat houdt uw baan eigenlijk in?” „Waarvan ligt u wakker?” „Waar kan ik het beste in beleggen?” En: „Wanneer is dit nou eens voorbij?”

Ben Bernanke is voorzitter van het Amerikaanse stelsel van centrale banken – en misschien wel de machtigste man van de wereldeconomie. Hij ontmoette zondagavond 190 inwoners van Kansas City, een strategisch gekozen stad in het geografische hart van het land. De bijzondere discussie met Bernanke wordt deze week in drie delen op tv uitgezonden door het actualiteitenprogramma The NewsHour with Jim Lehrer.

Bernanke verantwoordde zich op soms ongebruikelijk emotionele wijze voor zijn rol in – volgens hemzelf – de grootste economische crisis „sinds de Depressiejaren, of misschien zelfs wel inclusief de Depressiejaren”. Ook was de centrale bankier, zei hij, „gefrustreerd” geraakt over de economie, iets wat hij drie keer herhaalde. „Boos” was hij ook: op banken die zoveel risico namen dat de overheid ze te hulp moest schieten. „Ik vind het net zo walgelijk als u.”

Het was voor het eerst in de Amerikaanse geschiedenis dat een centrale bankier direct met burgers in discussie ging. Een paar minuten voordat het debat begon, liep Bernanke nog even de persruimte met projectiescherm binnen, van waaruit dit verslag is gemaakt: journalisten toelaten in de zaal zelf vond men geen goed idee. „Wow”, zei hij over de toegestroomde verslaggevers. Verder niks.

Vanwaar deze onverwachte en ongekende transparantie?

De door deze krant gestelde vraag was de enige waar Bernanke op in wilde gaan – vanavond waren de burgers aan de beurt. Zijn antwoord: „Mijn doel is om eens met mensen te praten van buiten de Beltway [de ringweg rondom Washington], om te horen wat zij denken en om zo goed mogelijk uit te leggen wat er met de economie aan de hand is.”

Maar de plotselinge openheid van Bernanke heeft meer redenen. Zo moet hij vechten voor zijn baan, voor de onafhankelijkheid van zijn Federal Reserve én voor het vertrouwen van de Amerikanen in een economisch herstel dat maar uitblijft.

Om met de baan te beginnen: Bernanke’s eerste termijn loopt af in januari 2010. De Republikein werd benoemd door president Bush – het is niet duidelijk wat Obama met hem wil. Die heeft niet méér gezegd dan dat Bernanke „het prima doet onder moeilijke omstandigheden”. Maar sommige Republikeinen zijn kritisch, vanwege de relatief forse rol voor de overheid die Bernanke opeist. En sommige Democraten willen simpelweg eens een centrale bankier uit eigen gelederen zien.

En dan het tweede gevecht, om de onafhankelijkheid van Bernanke’s ‘Fed’. Een aanzienlijk aantal Congresleden wil controle over het rentebeleid van de centrale bank – het voornaamste middel van Bernanke om de economie aan te jagen en af te remmen. „Politici hebben alleen maar zicht op de korte termijn. We móéten onafhankelijk blijven van het Congres”, zegt Bernanke, bijna boos: inmenging zou desastreus kunnen zijn voor de economie. Dan volgt een halve verontschuldiging. „Ik word héél gevoelig van dit onderwerp.”

En dat was nog maar het antwoord op de vraag wat Bernanke’s baan eigenlijk inhoudt. Er zijn ook vragen over het uitblijven van economische groei („Daar werken we hard aan”), over de resultaten van de honderden miljoenen aan overheidsstimulering („Daarvoor is het nog te vroeg”), over de stijgende werkloosheidscijfers („Dat gaat tot minstens eind volgend jaar zo door”) en over de arbeidsmarkt voor schoolverlaters („Die is ongekend slecht”).

Bij het beantwoorden van dit soort vragen laat de centrale bankier zich nadrukkelijk van zijn menselijke kant zien. Hij zegt dat hij zelf ook kinderen heeft die net klaar zijn met studeren. Hoe zal het hen vergaan? Bernanke: „Het is niet makkelijk: jullie hebben dit niet veroorzaakt. Maar wees flexibel. Accepteer ander werk dan je voor ogen had.”

Maar niet alle aanwezigen zijn even snel overtuigd. De teleurstelling over de steun aan de grote banken terwijl hulp voor kleine ondernemers uitblijft, wordt breed gedeeld. Als het allemaal zo erg is wat de grote banken deden, vraagt Bill Black, docent aan een lokale universiteit, „waarom zijn de bestuurders van die bedrijven die ons hierin hebben meegesleurd dan niet ontslagen?”

Ook Crosby Kemper, de sceptische bibliothecaris, heeft twijfel. De 3.000 miljard dollar die de Fed heeft uitgetrokken om de crisis te bestrijden „zijn overdreven veel”, zegt hij. Hoe denkt Bernanke dat ooit weer terug te krijgen? Het komt vanzelf goed, legt Bernanke uit – zo snel dat de meeste aanwezigen het niet kunnen volgen. Kemper denkt dat Bernanke „het volkomen verkeerd heeft”. Desondanks is hij tevreden: hij heeft een handtekening gescoord in het meegebrachte boek over de Grote Depressie, dat Bernanke jaren geleden schreef.

De avond is niet geënsceneerd, onderstreept presentator en gespreksleider Jim Lehrer. Maar enige organisatie ging er wel aan vooraf. De gasten komen van speciaal hiervoor benaderde universiteiten, Kamers van Koophandel, de autovakbond UAW en een lokale afdeling van de vrouwenbeweging League of Women Voters. Iedereen kon vragen indienen, maar het tv-programma selecteerde de veertig vragenstellers. Volgens het programma en de Federal Reserve kende iedereen de onderwerpen, behalve Bernanke zelf.

Die is zichtbaar nerveus in zijn nieuwe rol als gezicht van een voorheen ondoorgrondelijke en volgens enkelen zelfs geheimzinnige organisatie – hij blijft geregeld hangen op de juiste woordkeuze van een formulering. Maar Bernanke gebruikt de discussie óók voor het aanbieden van excuses. „We waren laat met het opmerken van de problemen op de markt van subprime hypotheken”, zegt hij. En: „We weten niet wat we aanmoeten met de golf aan huisuitzettingen (dit jaar nog eens drie miljoen gezinnen) en daar zullen we terecht wat van horen.”

Tegelijk zegt hij dat alles wat hij wél heeft gedaan, een goede reden had. Want wat er ook gebeurde, „ik wilde niet de centrale bankier van de Tweede Grote Depressie worden”.

Slaapt u vanavond wel goed, vraagt Jim Lehrer ten slotte. Bernanke knikt van wel: „Ik ben nogal moe.”

Bekijk de uitzending van het debat via nrc.nl/economie