SMILE!

In het bijna failliete Californië hebben demonstranten een mombakkes van gouverneur Arnold Schwarzenegger voor hun gezicht gezet, een masker met een zonnebril en een vervaarlijke grijns. Meer tanden dan de Schepper de mens heeft geschonken, en ook witter. Een lach kun je het niet noemen, het is ook geen glimlach, het is de Smile waarmee je je gezicht het harnas van onkwetsbaarheid geeft.

Ik heb er een kleine ervaring mee. Een jaar of tien geleden was mijn Amerikaanse rijbewijs verlopen. Ik wilde het vernieuwen, ging naar het bevoegde bureau, moest een paar formulieren invullen en daarna een foto laten maken die meteen op het bewijsje zou worden afgedrukt. Van dergelijke procedures raak ik altijd een beetje onder de indruk. Het fotoapparaat werd beheerd door een grote dame die op een troontje zat. Op haar bevel keek ik recht in de lens, en toen, volkomen onverwacht, riep ze: SMILE! Ik kan bewijzen dat ik het niet heb gedaan. Ik dacht toen: waarom? In zo’n bureau valt niets te lachen of te glimlachen en als je je rijbewijs moet laten zien is er meestal ook iets niet in orde. Maar hoe dan ook, volgens de Amerikaanse zeden moet je glimlachend op dit document staan.

De beroemdste glimlach is die van de Mona Lisa. De raadselachtige, misschien meer belovende mond, de zacht vorsende oogopslag, zoals gezien en vastgelegd door Leonardo da Vinci tussen 1503 en 1505. Sta er even bij stil dat hij daar twee jaar aan gewerkt heeft. In 1919 is het schilderij nog beroemder geworden toen Marcel Duchamp een reproductie van een snor en een sikje voorzag. Hij noemde dit werk L.H.O.O.Q., uitgesproken Elle a chaud au cul. Vertaald: ze heeft een heet kontje. Haar glimlach heeft er niet onder geleden.

Voorzover ik me nu kan herinneren werd er, te oordelen naar de schilders van onze Gouden Eeuw, toen niet veel geglimlacht. De Anatomische les, de Staalmeesters, de Nachtwacht, allemaal ernstige heren. Zelfportretten van Rembrandt, een portret van zijn moeder, van Hendrickje Stoffels, diepe ernst. Bij Jan Steen is wel veel en hard gelachen, maar dat is iets heel anders dan een glimlach. Ik veronderstel nu, zonder enig speurwerk te hebben gedaan, dat de mens pas goed en professioneel met glimlachen is begonnen nadat het fototoestel voor iedereen bereikbaar was geworden. De glimlach van het Kodak-boxje. En verder moeten we de invloed van Hollywood niet onderschatten.

Intussen hoort de glimlach al tientallen jaren tot de rijke voorraad gemeenplaatsen van de gezichtsuitdrukking. Om eens een heel ander voorbeeld te noemen: de manier waarop beursspeculanten kijken naar het bord waarop ze de koersen zien vallen. Dat is de gemeenplaats van de ontzetting. Dan heb je sportschreeuw. Heb ik een paar maanden geleden een stukje over geschreven. En een gemeenplaats waarvan de herkomst me een raadsel blijft. De knorrige, bozige, grondeloos ontevreden blik die mannequins, vrouwen en mannen, hebben als ze over de catwalk lopen om de nieuwste creaties te laten zien. Recht in de lens kijken, geconcentreerd denken wie denken jullie wel dat je bent, en bij de vrouwen de mond een beetje open, een vleugje broeierigheid.

Nog één zo’n gemeenplaats. Het overhartelijke lachen van wereldleiders als ze groepsgewijs op de foto gaan. Recent voorbeeld: de Amerkaanse vicepresident Joseph Biden en president Viktor Joesjtsjenko van de Oekraïne, met een paar onderknuppels op de achtergrond, na gedane zaken in Kiev. Daar heeft iemand een seconde geleden een geweldige mop verteld. Nooit zullen we weten wat er te lachen viel. Zo hoort het ook. Wereldleiders hebben hun eigen geheime humor. Voor het publiek is het voldoende dat er zichtbaar hard wordt gelachen.

Ik ken één uitzondering. Bill Clinton was op bezoek bij Boris Jeltsin. Na afloop van het gesprek verschenen ze voor de camera’s. Boris zei iets en Bill kreeg de slappe lach, waardoor Boris weer werd aangestoken. Ik hoef niet te weten wat daar voor leuks is gezegd. Het volstaat dat daar niet gemeenplaatserig werd gelachen.

En nu is er een nieuwe variant van de glimlach tot ontwikkeling gekomen. Je kunt het nauwelijks een glimlach noemen, het is een heel lichte maar nog wel herkenbare beweging van de lippen waarmee mensen elkaar kunnen bejegenen als ze op een eenzame straat elkaar passeren. Je wilt ermee zeggen dat je niets kwaads in de zin hebt; sterker, elkaar volkomen met rust wilt laten. Een tegendeel van Smile!