Orwell had gelijk

Vorige week ontdekten Amerikaanse kopers van George Orwell’s romans 1984 en Animal Farm dat hun boeken waren verdwenen. En wel thuis, uit hun leesapparaat, de Kindle, een e-reader die ze bij uitgever Amazon.com aanschaften om er digitale boeken mee te kunnen kopen. De uitgever had de rechten niet goed geregeld en schielijk de titels uit de webshop verwijderd. En ook van de apparaten van hun klanten. Eenvoudig op afstand gewist: via internet.

Het was een aha-moment voor de digitale consument, die dacht dat hij zijn boeken echt kocht. Maar in werkelijkheid blijkt hij een zwak en kennelijk herroepbaar gebruiksrecht te hebben aangeschaft. Dat de lezer uitgerekend via het oeuvre van George Orwell ontdekt digitaal te zijn aangelijnd, is van een onovertroffen ironie. In de nieuwe wereld is het meesterwerk 1984 dus alleen maar te huur. De lezer kan zijn boeken in het niets zien oplossen via een proces dat ‘whisper sync’ blijkt te heten. Welkom bij de brave new media, die ook naadloos in 2009 en de wereld van Harry Potter passen.

Wat toont dit aan, behalve dat draagbaar papier een unieke en onderschatte functionaliteit blijft? Wie beeld, geluid of tekst online ‘aanschaft’ voor een thuislezer of drager, levert die zich uit aan de leverancier? Wie snuffelt er nog meer via internet thuis op de harde schijven rond? En op welke rechtsgrond? Toont dit niet het failliet aan van ‘digital rights management’ dan wel een fundamentele onoorbaarheid van deze vorm van auteursrechtbescherming?

Er kan worden geargumenteerd dat de kopers van een digitaal leesapparaat wisten waar ze aan begonnen. Bij Amazon kopen ze het recht een digitale kopie een ongelimiteerd aantal keren te bekijken, te gebruiken en te vertonen. Dat is geen eigendom, maar dienstverlening. Mits de uitgever zelf de rechten heeft geregeld. Zo niet, dan gaat het kastje dicht. Wie dat niet wil wende zich tot de drukpers. Of de zelf gebrande kopie op cd, dan wel de eigen harde schijf.

Recht gaat over macht. In dit geval om de bevoegdheid zelf over de bits en bytes te beschikken en om de plicht de auteur ervoor te vergoeden. Maar het auteursrecht loopt hier achter. Half juni presenteerde een parlementaire werkgroep een snijdend rapport over dit thema. Onbegrip en irritatie tussen leverancier, auteur en consument domineren. Conclusie: het auteursrecht is hopeloos verouderd. Maar voorlopig ligt er geen nieuw auteursrecht in het verschiet. De crisis gaat intussen door, veroorzaakt door illegaal en gratis aanbod en een bloeiende kopieercultuur. De industrie is er nog niet in geslaagd met goede licentiesystemen de markt toegankelijk te houden. Zowel voor elkaars inhoud als elkaar dragers. Hele generaties groeien intussen op met de onjuiste gedachte dat alle inhoud gratis is. Op termijn dreigt daardoor verarming in vraag en aanbod.

Voorstanders van ongehinderd downloaden en bedreigde auteurs en musici snakken naar nieuwe verhoudingen. Uitgerekend e-readers als de Kindle kondigden een nieuw verbond tussen auteur en lezer aan. Dat Amazon nu met één druk op de knop de markt voor digitale boeken heeft bedorven, is een zware tegenvaller.