Kabinet geeft singles geen Oranjegevoel

Het aantal singles groeit spectaculair, maar het beleid van het kabinet speelt hier amper op in. Ze hebben geen recht op zorgverlof voor zieke vrienden. Bij de erfenisbelasting wordt de dierbare vriendin extreem benadeeld. Ze worden achtergesteld met de bijstand. En bij hotels zijn ze met toeslagen voor eenpersoonskamers altijd duurder uit.

„Alleenstaanden hebben pech met dit kabinet dat het gezin centraal stelt”, zegt Lenie de Zwaan, voorzitter van het Centrum Individu & Samenleving (CISA) in Den Haag, dat al twintig jaar ijvert voor verbetering van de positie van alleenstaanden. Singles krijgen volgens haar geen ‘Oranjegevoel’ bij het beleid van Balkenende IV.

Natuurlijk is de discriminatie van alleenstaanden veel ouder dan dit kabinet, licht De Zwaan toe. Ze heeft een lange lijst van wetgeving waaruit blijkt dat alleenstaanden al vele jaren worden achtergesteld. „Al sinds de jaren vijftig gaan politici ervan uit dat het gezin de spil is van een rijk sociaal leven. Alleenstaanden zweven in het beleid ergens in het luchtledige, alsof het derderangs burgers zijn. Maar die opvatting is achterhaald.”

De cijfers spreken boekdelen. Eenderde van de huishoudens bestaat uit singles. En het aantal alleenstaanden zal de komende twintig jaar fors groeien, maakte het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) deze week bekend. Elk jaar komen er 30.000 tot 40.000 alleenstaanden bij. De meesten zijn 65 jaar of ouder. Zij blijven vaker dan jongeren alleen achter omdat hun partner overlijdt of in een zorginstelling terechtkomt.

Nederland vergrijst en individualiseert – dat is de trend. Juist tegen de achtergrond van deze trend verbaast het De Zwaan dat het kabinet ‘het gezin’ zo nadrukkelijk centraal stelt in het beleid. Want het aantal eenpersoonshuishoudens zal groeien van 2,6 miljoen nu naar 3,6 miljoen in 2050, voorspelt het CBS. In 1984 waren het er nog maar ruim 1 miljoen.

Er zijn inmiddels zelfs meer eenpersoonshuishoudens dan huishoudens met kinderen. Want van de 4,6 miljoen meerpersoonshuishoudens die Nederland vorig jaar telde, zijn er 2,5 miljoen gezinnen en 2,1 miljoen samenwonenden zonder kinderen. „Het politieke klimaat voor uw doelgroep is, zacht gezegd, guur”, zei Alexander Pechtold, fractieleider van D66 in de Tweede Kamer, eind vorig jaar tegen CISA-voorzitter De Zwaan, tijdens een congres van de stichting.

In het coalitieakkoord dat CDA, PvdA en ChristenUnie in 2007 sloten, is het woord ‘alleenstaande’ niet te vinden. „Het gezin is een belangrijke bron voor het kweken van betrokkenheid bij de samenleving”, staat in het regeerakkoord. De gezinsvriendelijke plannen werden bekroond met een speciale minister (André Rouvoet, ChristenUnie) voor Jeugd & Gezin. Hij kreeg een budget van 400 miljoen euro per jaar.

Het dit jaar ingevoerde kindgebonden budget, een financiële tegemoetkoming aan ouders gekoppeld aan het gezinsinkomen, en de verdubbeling van het ouderschapsverlof naar 26 weken zijn pijlers onder de gezinsvriendelijke politiek. Het is het kabinet er veel aan gelegen dat ouders werk en inkomen beter met elkaar kunnen combineren. Maar dit gebeurt te vaak ten koste van de singles, vindt De Zwaan. De lijst van regels die alleenstaanden benadelen is aanzienlijk. Wat koopkracht betreft, gaan ze er jaar op jaar op achteruit, of – bij dit kabinet – het minst op vooruit. „Ze betalen de rekening van gezinnen”, stelt de CISA-voorzitter.

Een doorn in het oog is de erfeniswetgeving, het successierecht dat is gebaseerd op de samenleving uit de jaren vijftig. Ook in het aangepaste wetsvoorstel van staatssecretaris De Jager (Financiën, CDA) zijn de belastingtarieven weliswaar verlaagd, maar er is nog steeds sprake van grote ongelijkheid tussen familie en niet-familie. Zo gaat de vrijstelling voor partners omhoog naar zes ton, maar voor „andere mensen” naar slechts 2.000 euro. „Heel onrechtvaardig”, vindt De Zwaan. „Alsof alleenstaanden die erven slechts wildvreemden zijn. En een single die zijn vermogen wil nalaten aan zijn dierbaarste vriend zit nog steeds vast aan het hoogste tarief”, aldus de CISA-voorzitter, die pleit voor substantiële verlaging van de belasting op erfenissen van alleenstaanden.

Singles met een bijstandsuitkering ontvangen naar verhouding minder huurtoeslag dan ze volgens de berekeningen van het CISA zouden moeten krijgen. Bij het nabestaandenpensioen zijn ze slechter af, terwijl ze evenveel premie betalen als gehuwden. Als een goede vriend in het ziekenhuis belandt, hoeft de single niet op informatie te rekenen. Alleen familieleden hebben daar recht op, zelfs als ze nauwelijks meer contact met de zieke hebben.

Wat De Zwaan ook steekt, is het feit dat alleenstaanden geen wettelijk recht hebben op zorgverlof. Werknemers kunnen tien dagen per jaar zorgverlof krijgen om zieke gezinsleden of ernstig zieke ouders te helpen. Maar voor een single kan een goede vriend of vriendin even dierbaar zijn als een lid van het gezin, vindt De Zwaan. Volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau zijn het relatief vaak alleenstaanden die mantelzorg verrichten.

Toch laat het gezinsvriendelijke kabinet de single niet helemaal links liggen. Om de koopkracht van vooral oudere alleenstaanden te verbeteren, is de zorgtoeslag, die jaren te laag was, verhoogd en de ouderenkorting opgetrokken. Dat moet ook De Zwaan toegeven.

Maar nieuw onheil dreigt, waarschuwt Pechtold. Bij het debat over verhoging van de eigen bijdrage en invoering van een vermogenstoets in de Algemene wet bijzondere ziektekosten lijkt opnieuw de rekening voor de alleenstaanden fors hoger uit te pakken. Van alleenstaanden wordt voortdurend solidariteit gevraagd met anderen, zegt De Zwaan. „Maar de single heeft ook recht op bescherming via de wetgeving.” Daarom pleit ze voor een toekomstmodel voor de sociale familie. „Door alleen het gezin centraal te stellen, diskwalificeert het kabinet andere leefvormen.”

    • Michèle de Waard