Diep in de fortepiano wroeten

Pianist Ronald Brautigam speelt in de Robeco Zomerserie alle sonates van Beethoven. „Bij Beethoven kan ik me als een beest gedragen.”

Ronald Brautigam Foto NRC Handelsblad, Maurice Boyer Ronald Brautigam Foto NRC H'Blad Maurice Boyer 9-7-2009 Boyer, Maurice

„Bij mij is alles begonnen toen ik als jongetje als een wildeman door alle Beethoven-sonates heen zat te rauschen, niet gehinderd door enig muzikaal benul of stijlbesef”, zegt pianist Ronald Brautigam (1950). „Ik was verliefd op de Sturm, de Waldstein en de fuga van de Hammerklaviersonate, waarvan de rest nog te moeilijk was.”

In de reeks Robeco Zomerconcerten speelt Brautigam vanaf 30 juli alle 32 pianosonates van Ludwig van Beethoven op fortepiano tijdens zes concerten in elf dagen. Een megaproject waarbij het publiek de ontwikkeling van de componist op de voet kan volgen.

Heeft u alle 32 Beethoven-sonates al eerder integraal in de concertzaal uitgevoerd?

„De afgelopen tien jaar heb ik altijd wel ergens een Beethovencyclus lopen. In 2005 speelde ik alle 32 sonates in Utrecht, op zeven concerten in drieënhalve dag, waarbij ik steeds van pianoforte wisselde. Dat was een megastunt, vooral een kwestie van overleven. In Gent zit ik halverwege een Beethovencyclus, met acht concerten verspreid over vier jaar. In de Robeco-serie speel ik het grootste deel van de sonates op mijn eigen fortepiano, een kopie van een Walter-vleugel uit 1795 van Paul McNulty. Alleen de laatste sonates speel ik op een wat grotere Graf-kopie van Edwin Beunk, omdat die een octaaf meer vereisen. Voor mijzelf is dit de ideale formule, omdat ik om de dag speel en dan weer even rust heb.”

Hoe heeft uw relatie tot de sonates zich sinds uw jeugd ontwikkeld?

„In Amerika in de jaren zeventig haalde mijn leermeester Rudolf Serkin overal de bezem doorheen. Mijn articulatie kreeg een hele grote schoonmaakbeurt en hij sprak veel over details die niet in de partituur stonden. Volgens hem moest je in de eerste plaats analyseren wat de componist niet heeft opgeschreven, zodat je beter kan begrijpen wat er wel staat.

„Mozart noteerde alles nog een beetje snel en rommelig, maar Beethoven was een zakenman. Hij sloot eerst een contract af alvorens iets te componeren. Terwijl Mozart zijn sonates weggaf aan leerlingen en gravinnen, liet Beethoven zijn sonates voor veel geld publiceren. Bovendien was Beethoven een controlefreak. Niets werd aan het toeval overgelaten, wat op papier kwam te staan moest helemaal kloppen. Nooit heb ik Serkin zó boos gezien als die keer dat ik omwille van het effect een octaafnoot had toegevoegd aan een slotakkoord van Beethoven. Hij schold me uit voor domme entertainer. Een echte artiest is de noten trouw, zeker bij Beethoven.”

Hoe belangrijk vindt u instrumentale perfectie?

„Beethoven zelf kon het niet zoveel schelen hoeveel fouten een pianist in zijn muziek maakte, als de intentie maar goed was en als hij zich maar aan de dynamiek, het tempo en de accenten hield. Zelf schijnt hij er op concerten geregeld naast geslagen te hebben. Mijzelf gaat het vooral om de muzikale inhoud, maar ik wil niet dat die ten koste gaat van de technische details. Het artistieke niveau moet in alle opzichten zo hoog mogelijk zijn. Dat is heel lastig bij Beethoven, omdat hij vaak de onmogelijkste dingen heeft opgeschreven. Op de fortepiano neem je al gauw extra noten mee, je moet echt goed mikken met de akkoorden. Ik speel alle sonates van blad, omdat Beethoven zich in zijn graf zou omdraaien als ik ze uit het hoofd zou spelen. Hij heeft niet voor niets al die aantekeningen in zijn partituren gezet.”

Wat betekenen de sonates voor u?

„Beethoven componeerde liever voor orkest dan voor de fortepiano, wat hij eigenlijk maar een teleurstellend instrument vond. Maar hij had een heilige missie. Zijn leven lang was hij in zijn pianosonates op zoek naar de volmaakte sonatevorm, die hij 32 keer opnieuw probeerde uit te vinden. Als je alle sonates achter elkaar speelt ontdek je de tragische levensloop van een gekweld genie, rusteloos op zoek naar de ideale vorm. Bij elke sonate gooit hij al het voorafgaande overboord om weer helemaal opnieuw te beginnen. Het was een eenzame lijdensweg zonder verlossing.

„Er hangen altijd donkere schaduwen boven zijn emotionele muziek, die vaak nors en verwrongen klinkt. In Mozarts sonates zie mannetjes met een hoedje op voor je, en vrouwtjes met een baljurk aan. Beethoven was meer een bouwmeester die met Lego zat te spelen. Een mijlpaal is de weerbarstige sonate Hammerklavier. Daarna daalt er in de laatste drie pianosonates een soort rust over hem heen. Ik vind het heerlijk om Beethoven te spelen omdat ik zo diep in die fortepiano moet wroeten. Op sommige momenten dwingt zijn muziek je tot meditatie, maar in de wilde en opzwepende delen kan ik me bij Beethoven als een beest gedragen.”

Beethoven-sonates: 30 juli t/m 9 aug, Concertgebouw, Amsterdam. Inl: robecozomerconcerten.nl.

    • Wenneke Savenije