'De weerstand tegen abortus groeit'

Rebecca Gomperts heeft al tien jaar de leiding over de abortusboot. ‘Het zijn slopende jaren geweest’, zegt ze, inmiddels alleenstaande moeder van twee kinderen, over de strijd voor het recht op zwangerschapsafbreking. ‘Het is onmogelijk dat de voor- en tegenstanders van abortus elkaar ooit naderen.’

Rebecca Gomperts. Beeld Ringel Goslinga Goslinga, Ringel

Een decennium geleden had Rebecca Gomperts (1966) een overzichtelijk visioen. Met haar organisatie Women on Waves zou ze een drijvende kliniek exploiteren waar wereldwijd ongewenst zwangere vrouwen konden aankloppen. Gomperts wilde ‘abortuskapitein’ worden. „We varen van land naar land, dacht ik, en dan helpen we een x aantal vrouwen per dag.”

Soms droomde Gomperts zelfs dat ze beschikte over een hele vloot van in Nederland geregistreerde abortusboten. Zo zouden in buitenterritoriale wateren zwangerschapsafbrekingen worden uitgevoerd, medicamenten verstrekt en lokale krachten geschoold. Het was de manier waarop volgens de abortusarts een enorme misstand kon worden aangepakt: de 20 miljoen vrouwen helpen die jaarlijks een illegale abortus ondergaan, waarbij ieder jaar 68.000 vrouwen het leven laten. Een vliegtuigramp per dag.

Met een feest in Amsterdam viert Women on Waves op 4 september haar tienjarig bestaan. De Nederlandse organisatie trok de afgelopen jaren vooral in het buitenland de aandacht, met campagnes in landen als Ierland, Polen, Portugal, Argentinië, Ecuador en Spanje. Toch is Gomperts originele droombeeld nooit werkelijkheid geworden. „Ik kreeg pas later door dat mijn werk eigenlijk moest gaan over het creëren van publieke bewustwording over abortus.”

Het chirurgisch helpen van vrouwen bleek bovendien onmogelijk. Tot oktober 2008 moest de organisatie wachten op de vergunning om in de tot mobiele behandelkamer verbouwde zeecontainer onder voorwaarden (tot 12 weken zwangerschap) zuigcurettages uit te voeren. Bij acties werd wel een boot ingezet, maar daar is nooit een abortus uitgevoerd.

„Het verhaal van de abortusboot is een mythe. Er zijn mensen die denken dat we over de hele wereld praktische hulp verlenen”, zegt Gomperts. „Het is natuurlijk ook een mooi gezicht: zo’n schip dat een haven binnenvaart met al die vrouwen aan boord die hardop zeggen: abortus is een recht van vrouwen. En dan zijn er altijd weer mensen die de boot willen tegenhouden. Zo ontstaat een symbolisch gevecht dat tot de verbeelding spreekt.”

Het alledaagse werk van Women on Waves is evenwel minder heroïsch. „Onze enige echte strategie is erop gericht te zorgen dat vrouwen weten dat er een abortuspil bestaat. Ze moeten ervan op de hoogte worden gebracht dat ze medicijnen kunnen gebruiken voor zwangerschapsafbreking.”

Maar juist op dat terrein is de organisatie aan de vooravond van het jubileum de voet dwars gezet. Op 18 mei jl. heeft de ministerraad de regeling voor zwangerschapsafbreking aangepast. Abortuspillen mogen alleen nog maar worden uitgedeeld in abortusklinieken of ziekenhuizen met abortusvergunning. Dat geldt voortaan ook bij een overtijdbehandeling – als de menstruatie maximaal 16 dagen te laat is. Tot nu toe kon de club van Gomperts dankzij speciale schriftelijke toestemming van toenmalig minister Els Borst van Volksgezondheid in die periode wel de abortuspil uitdelen.

„Voor ons is de juridische situatie nu heel onduidelijk geworden. We wilden dit jaar vanaf een jacht campagnes voeren voor de kusten van Nicaragua, Chili, Brazilië en Argentinië. Ons juridisch systeem is zo dat wat volgens Nederlands recht mag, ook legaal is in internationale wateren. Dus de vrouwen die meevaren, zijn niet strafbaar. Maar nu lopen ze het risico op vervolging in eigen land als de Nederlandse inspectie gaat zeggen dat we op de boot strafbaar handelen. Dan zouden vrouwen in Nicaragua kunnen worden opgepakt. Dat risico kun je niet nemen. Daarom hebben we de acties afgeblazen.”

En ook de mobiele abortuskliniek, een container die tien jaar geleden door kunstenaar Joep van Lieshout werd ingericht, zal voorlopig niet meer worden gebruikt. „Hij voldoet niet meer aan de eisen van deze tijd. We willen ons lichter en sneller kunnen verplaatsen.” De behandelkamer is in bruikleen gegeven aan het Rotterdamse Museum Boijmans Van Beuningen en zal mogelijk gaan dienen als expositieobject. „Het is een uniek ding in Lieshouts oeuvre, feministische kunst.”

Uiterlijk is Rebecca Gomperts na een decennium actievoeren niet wezenlijk veranderd. De oprichter van Women on Waves is nog steeds de indringend uit haar ogen kijkende, tengere vrouw die bevlogen het recht op abortus verdedigt. „Ik raak er nog steeds van overstuur dat bij abortus het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen niet vanzelfsprekend wordt gerespecteerd. Dat is een groot onrecht waardoor vrouwen worden onderdrukt en onnodig sterven.”

Het persoonlijke leven van Gomperts is wel gewijzigd. De vrouw die zich tien jaar geleden presenteerde als bewust kinderloos is nu alleenstaande moeder. Tijdens het gesprek ligt haar driejarig zoontje met koorts op de rode leren bank in haar bescheiden woning in Amsterdam. Het ventje roept af en toe om thee, melk, een tosti of een rijstwafel met hagelslag – allemaal zaken die zijn maag niet verdraagt. Straks moet Gomperts, die woensdag haar 43ste verjaardag viert, haar vierjarige dochter van school halen.

„Het moederschap heeft me nog eens extra doen beseffen dat het opvoeden van kinderen echt vrijwillig moet gebeuren. Het grootbrengen van kinderen vergt alles van je en dat is ook fijn, maar alleen als je het ook echt wilt.”

Gomperts heeft haar handen vol aan het grootbrengen van twee kleuters. Haar auto, een oude zwarte Citroën, oogt als een rijdende kinderkamer. De vloer en het dashboard van de door vogels uitbundig ondergekakte ‘directieauto’ – die alleen via het rechterportier kan worden betreden – ligt bezaaid met luiers, speelspul, folders van vakantiehuisjes en een vol zoutvaatje. Gomperts zelf is gehaast en oogt vermoeid. „Het zijn tien slopende jaren geweest. Ik heb heel hard gewerkt. Maar volgens mij is er trouwens geen enkele moeder met twee jonge kinderen die er fit uitziet. Toch?”

Gomperts leerde het actievoeren eind jaren negentig bij Greenpeace. Als scheepsarts aan boord van de Rainbow Warrior II kwam ze met de milieuorganisatie in Latijns-Amerika en werd getroffen door de verhalen van vrouwen over ongewenste zwangerschappen, prostitutie en mishandelingen ontstaan door het verbod op abortus. Daar is de kiem gelegd voor haar latere werk.

In de jaren negentig was Gomperts ook actief als kunstenaar. Ze is arts en afgestudeerd aan de Rietveldacademie. Ze maakte video-installaties en schreef de roman Zeedrift, die overigens geen kaskraker werd. Ze praat er niet graag over.

Was u zo’n beroerde kunstenaar?

„Ik geloof niet dat ik als videokunstenares topwerk heb gemaakt. Ach, het waren gewoon installaties met beelden en dingen, zoals je die toen maakte. Maar ik vind het te gênant om erover te praten. Soms zie ik werken die me ontzettend raken en me een nieuw beeld geven op de wereld. Maar dat niveau bereikte ik zelf niet in de kunst. En ik vind dat je iets moet doen wat ertoe doet. Als kunstenaar ging het uiteindelijk te veel om mij. Women on Waves voorziet in een maatschappelijke noodzaak.”

Beviel het romanschrijven ook niet?

„Ik was een debutant en het is een tamelijk ongewoon boek, denk ik. Ik heb nog honderd exemplaren op zolder liggen”, zegt ze lachend. „Het was voor mij destijds wel heel belangrijk deze roman te schrijven. Het hielp me bij het vormen van mijn karakter. Het is goed om de eenzaamheid te doorstaan. De concentratie en het doorzettingsvermogen die vereist zijn om een boek te schrijven, heb je nodig bij elk project dat buiten de bestaande orde zijn plek moet verwerven.”

In de vernieuwde Opzij werd u dit jaar in uw zondagse jurk op de cover gepresenteerd als toonbeeld van een succesvolle, eigentijdse feministe. Een aparte ervaring?

„Het is belangrijk voor mijn project dat ik het onderwerp zichtbaar maak. Dat is altijd zo geweest. Een van de redenen van het succes van Women on Waves is het stomme feit dat ik begon als een dertigjarige, jonge, redelijk uitziende vrouwelijke arts. Zo simpel zijn dingen soms. Dat vinden de media leuk, want dan staat iemand goed op de foto en kunnen ze hun verhaal beter verkopen.”

Zou de strijd minder aandacht hebben getrokken als u een oerlelijke vrouw met bochel was geweest?

„Ik denk dat heel veel dingen in het leven een stuk moeilijker zijn als je niet een maatschappelijk geaccepteerde verschijning bent.”

Wat zijn de grootste successen van tien jaar Women on Waves?

„Dat in Portugal na onze campagne een referendum werd georganiseerd waardoor abortus er nu is gelegaliseerd”, zegt ze. Maar het „allerbelangrijkste resultaat” van het actiewerk noemt Gomperts de oprichting van de organisatie Women on Web. Via de website van deze club kunnen vrouwen in alle landen waar abortus illegaal is de abortuspil bestellen. Aan de hand van een consult van 25 vragen beoordeelt een arts de aanvraag. De dokter bekijkt of er contra-indicaties zijn en schrijft uiteindelijk een recept voor, waarna de abortuspil in een discreet envelopje wordt opgestuurd. Women on Web is om juridische redenen in Canada geregistreerd, de pillen komen uit verscheidene landen.

„Voor veel vrouwen is dit een enorme vooruitgang. Het is vernieuwend, ’t helpt vrouwen echt. In landen waar geen mogelijkheid bestaat tot veilige abortus leven vrouwen onder enorme stress. Ze zoeken op websites die heel vaak onbetrouwbaar zijn en die neppillen aanbieden. Er is ook een helpdesk omdat het voor vrouwen belangrijk is dat ze over hun zorgen kunnen praten. Ze hebben hulp nodig. En anonieme steun via internet werkt prima. Dan zijn er geen taboes, is er geen schaamte om te praten.”

Hoe werkt het praktisch? Moeten vrouwen betalen voor de pil?

„Er wordt een vrijwillige donatie gevraagd van zeventig euro. Maar de realiteit is dat veel vrouwen dit niet kunnen betalen. Zo’n 15 procent van de vrouwen krijgt de abortuspil zonder donatie opgestuurd.”

Hoeveel pillen worden maandelijks besteld?

„Begin 2007 waren het er zo’n 150 per maand. Nu zullen het er maandelijks een paar honderd zijn.”

Dat is niet veel op een ‘markt’ van 20 miljoen illegale abortussen.

„Ja, maar het gaat niet alleen om aantallen, het gaat om individuele vrouwen. Women on Web is ook niet per se de oplossing. Het gaat ook om de hotlines die informatie verstrekken.”

Gomperts praat terughoudend over Women on Web. Ze is niet de woordvoerder van deze organisatie, beklemtoont ze. En ze wil vooral voorkomen dat het werk wordt bemoeilijkt.

„Het is zo’n onvoorstelbaar waardevol project, waarbij vrouwen in meer dan honderd verschillende landen worden geholpen, dat ik heel huiverig ben met informatie. Ik wil niets zeggen dat het mogelijk maakt dit werk te ondermijnen. Er worden nu al heel veel activiteiten ontwikkeld om de organisatie dwars te zitten.”

Klopt het dat bijvoorbeeld in Ierland de pillen het land niet in komen?

„Women on Web constateert dat de pil wordt tegengehouden. Kennelijk screent de douane alle pakketten. Hoe ze dat doen, weet ik niet. Maar het tegenhouden is te vaak voorgekomen waardoor een veilige distributie niet meer kan worden gegarandeerd. En als het systeem niet meer betrouwbaar is, breng je vrouwen in moeilijkheden. Dat kan gewoon niet.”

Zou uw werk er niet bij gebaat zijn als er juist meer aandacht was in de media voor Women on Web?

„In Nederland hoeft dat niet, want de distributie van de pil is bedoeld voor landen waar geen veilige abortushulpverlening bestaat. En de toegang tot onze hulpverlening wordt geregeld via het internet, via Google en niet via de conventionele media. Het is gewoon een andere strategie om vrouwen te bereiken.”

Ze pakt haar laptop en geeft een demonstratie.

„Wat zou je intikken in Zuid-Amerika als je denkt: hé, ik ben zwanger?”

Aborto ayuda (abortus hulp)?

Op het scherm verschijnen allemaal websites van anti-abortusclubs.

Aborto pastilla (abortuspil)?

Nu duikt als tweede adres Women on Waves op. De computer toont afbeeldingen van de pillen en verwijst naar de site van Women on Web.

„Zie je, het werkt”, zegt Gomperts.

Vorige maand schreef Rebecca Gomperts, samen met gynaecoloog Gunilla Kleiverda en advocaat Els Swaab, een artikel in het Nederlands Juristenblad. Ze vinden dat huisartsen toegang moeten krijgen tot de abortuspil om aan hun patiënten te kunnen geven. Behandeling met de abortuspil Mifegyne verdient volgens de auteurs zeker bij beginnende zwangerschap de voorkeur boven curettage.

„Het zou veel beter zijn als de huisarts de abortuspil kan uitdelen. Die kent de hele psychosociale omgeving van de vrouw en kan haar verder begeleiden. Daar hoort de pil thuis en dat vinden de huisartsen zelf ook. Alle onderzoeken wijzen uit dat tot negen weken zwangerschap de vrouw die abortuspil veilig thuis kan gebruiken. Het is veel meer privé, ze kunnen iemand inschakelen die hen ondersteunt en het lijkt op een miskraam, wat voor vrouwen veel prettiger is dan curettage.

„Het is heel frappant dat in Nederland het percentage vrouwen dat de abortuspil gebruikt aanmerkelijk lager is dan in landen als Zweden of Engeland. Hier is het percentage 20 en in andere landen 50 procent. In Frankrijk kiest zelfs 80 procent van de vrouwen voor medicamenteuze abortus. Klinieken bevelen in Nederland vaak de curettage aan, omdat de artsen nu eenmaal zo zijn getraind. De hele infrastructuur van de kliniek is erop ingericht.”

Wordt het Nederlandse abortusbeleid strikter?

„Onder invloed van het CDA en de ChristenUnie wordt alles steeds meer ingeperkt. Het nieuwe ministeriële besluit snijdt de weg naar een grotere rol voor de huisarts af. Maar het politieke debat blijft volledig uit. Over de nieuwe wettelijke regeling is in de media zelfs niets gepubliceerd.”

Wat te doen?

„Wij beweren dat door dit nieuwe besluit de overtijdbehandeling nog steeds niet onder het Wetboek van Strafrecht kan vallen. Een ministerieel besluit mag niet de reikwijdte van de wet veranderen. Of sprake is van een vitale zwangerschap kan pas met zekerheid worden vastgesteld nadat een vrouw 16 dagen overtijd is. Volgens deze interpretatie kunnen wij dus gewoon die abortuspil blijven uitdelen. We bespreken nu met onze advocaat welke juridische stappen mogelijk zijn om meer duidelijkheid te krijgen over wat nu wel of niet mag.”

Kende u de dit voorjaar vermoorde abortusarts George Tiller uit Kansas?

„Ja, die kende ik redelijk goed. Ik heb een aantal keren met hem gegeten. In Amerika zijn de activiteiten van de anti-abortusclubs enorm toegenomen sinds Obama president is. Bush was hun grote vriend en toen konden ze via politieke weg veel teweegbrengen. Sinds Obama het recht op vrije keuze van vrouwen beschermt, is het aantal pesterijen en bedreigingen verdrievoudigd. En die Amerikaanse clubs trainen bondgenoten in Europa. In landen als Polen en Ierland hadden we te maken met veel agressie bij de protesten.”

Voelt u zich in Nederland bedreigd?

„Nee, ik ben hier niet bang. Ik kijk nooit over mijn schouder. Maar ook hier zijn de tegenstanders van abortus steeds actiever. Ze doen dingen die uit de VS zijn overgewaaid, zoals het uitdelen van foetuspoppetjes. De anti-abortusclubs hebben ook meer financiële middelen dan tien jaar geleden. De Vereniging ter bescherming van het ongeboren kind krijgt veel overheidssubsidie. Ze zijn altijd bezig met het plakken van posters en ze zijn heel actief op scholen. Ze hebben meer geld om de beeldvorming te beïnvloeden dan wij. Dat is zorgwekkend.

„Laatst heb ik een lezing gehouden voor tieners op een school in de Bijlmer. Ik schrok van de felle wijze waarop met name allochtone meisjes abortus afkeuren. En jongerenactiviteiten van de Evangelische Omroep trekken tienduizenden bezoekers. Dat zijn tekenen dat er in de samenleving ontzettend veel dingen veranderen op dit vlak. De weerstand tegen abortus groeit.”

Vooral in het buitenland blijft u verzet oproepen.

„Ja, in 2007 is er bijvoorbeeld nog massaal voor me gebeden op Malta. Ik was er uitgenodigd door een politieke organisatie om in een hotel een lezing te geven in de hoofdstad Valetta. Het publiek kon nauwelijks naar binnen, omdat er een menigte van honderden tegenstanders van abortus met kaarsjes voor de deur stond te bidden. Ze hielden het lang vol. Toen ik ging slapen, waren ze er nog.”

Hebt u in de loop der jaren meer begrip gekregen voor uw tegenstanders?

„Als je werkelijk gelooft dat elk leven beschermd moet worden, dan kan ik me goed voorstellen dat je daar heel gepassioneerd over bent. Totaal compromisloos. Maar het stoort me dat ze geen respect hebben voor iemand die een andere mening heeft en een andere beslissing neemt. De tegenstanders van abortus willen dat iedereen zo handelt als zij vinden dat moet gebeuren. Ze zouden moeten respecteren dat vrouwen hun wens tot abortus uitvoeren.”

Is er nooit enige toenadering ontstaan?

„Nee, ik denk dat het onmogelijk is dat de voor- en tegenstanders van abortus elkaar ooit naderen. Want we praten over twee fundamenteel verschillende levensvisies. Je kunt ook niet met hen discussiëren. Dat ze de beslissingsbevoegdheid van anderen willen inperken, is voor mij onacceptabel.”

U verdedigt het zelfbeschikkingsrecht van de vrouw en uw tegenstanders komen op voor het recht van de foetus.

„In mijn overtuiging is het onmogelijk, voor wie dan ook, dat recht op te eisen. Zij zeggen dat de foetus net als een dier geen stem heeft en dat zij namens het ongeboren kind spreken. Maar er is niemand op de wereld die meer belang heeft bij het welzijn van de foetus dan de moeder. En als de moeder beslist dat ze de zwangerschap niet wil uitdragen, dan mag het niet zo zijn dat een vreemde meer stem heeft.”

Tenzij de moeder, zoals uw tegenstanders zullen zeggen, ontoerekeningsvatbaar is.

„Dat argument lijkt heel sterk op de motivering waarmee vrouwen jarenlang het stemrecht is ontzegd. Dat vrouwen per definitie niet zelf zouden kunnen beslissen over belangrijke zaken. Maar als je werkelijk meent dat vrouwen zo ontoerekeningsvatbaar zijn, dan wil je toch zeker niet dat ze ook nog tegen hun zin kinderen op de wereld brengen en moeten opvoeden?”

Dan pauzeert ze even en mompelt. „Zo kan ik dus eindeloos doorgaan.”