Zware leeskost: ideaal voor op het strand

Het Pauperparadijs, Een familiegeschiedenis Suzanna Jansen (Balans, 255 blz.; 17,95

Het is een grondig misverstand dat een mens zichzelf een plezier doet door tijdens zijn vakantie de tijd te doden met luchtige lectuur, vol zon en nikserigheid. Juist in de schaduw van een boom, op een strandlaken, ja zelfs in een hangmat kan het eenmaal ontspannen brein meer aan dan gebruikelijk. Verzwaar uw koffer daarom met heavy stuff, nu verkrijgbaar voor een spotprijsje.

Neem, om er even in te komen, eerst Suzanna Jansens Het Pauperparadijs (1) ter hand, toegankelijke, helder geschreven geschiedenis van twee eeuwen armoede en armoedebeleid in Nederland, beschreven aan de hand van vijf generaties van Jansens eigen familie. Zo kort blijkt de Napoleontische tijd van de lezer verwijderd. Jansens voorouders moesten zich staande zien te houden in de Drentse bedelaarskolonies te Veenhuizen, waar sinds 1818 arme stedelingen „heropgevoed” werden met militaire tucht en noeste landarbeid. De bedelaarskoloniën waren de „totaaloplossing” van de verlichte legerofficier en politicus Johannes van den Bosch voor het nijpende armoedeprobleem in het ontwrichte Nederland van na Napoleon. De paupers konden in de frisse buitenlucht een deugdelijk bestaan opbouwen. Maar ze moesten wel strikt doen wat hun werd voorgeschreven. Onder het motto deugdzaamheid verdween zo de grens tussen sociaal experiment en gevangenis.

Het Pauperparadijs, Een familiegeschiedenis (Balans, 255 blz.; 17,95) gaat over levens getekend door een lange rij hongerige, vroeg stervende kinderen, en door gebrek aan alles. De omstandigheden zijn veranderd, maar het ideologische terrein waarop armoedebestrijding zich afspeelt, komt de hedendaagse lezer maar al te bekend voor. „Natuurlijk is het begrijpelijk”, zei Suzanna Jansen in een interview met deze krant, „dat de bovenlaag de onderlaag in het gareel wil krijgen. Dat is niet alleen menslievend, maar ook prettiger voor de samenleving als geheel. Maar het is niet zo eenvoudig. Het vereist een bepaald niveau van welvaart, goede huisvesting en onderwijs met treetjes, zodat mensen de sociale ladder kunnen beklimmen. En geduld, geduld om op de volgende generaties te wachten.”

2. Stoom vervolgens door met Anet Bleich: Joop den Uyl, 1919-1987. Dromer en doordouwer. Balans, 544 blz. € 15,-

Alom geprezen biografie over een politiek leven tussen religie en ratio, poëzie en proza, loyaliteit en opportunisme, kortom, tussen theorie en praktijk. „Voor Den Uyl was de tegenspraak het zuurdesem van het denken”, schreef Hubert Smeets in deze krant. „[...] Bleich heeft deze dialectiek gevangen in een heldere en inzichtelijke levensbeschrijving. Maar het lijkt er op dat ze van al die uyliaanse wendingen uiteindelijk zo tureluurs was, dat ze geen puf meer had voor een analytische finale. [...] Dat neemt niet weg dat ze een stimulerend boek heeft geschreven, zeker voor de lezer die politiek en ideologie geen vieze woorden vindt.”

3. Duik dieper in de geschiedenis met het controversiële Grijs verleden van Chris van der Heijden (Olympus, 470 blz. € 12,50), heruitgegeven in de mooie Olympus-reeks van non-fictieklassiekers. Oordeel zelf: vecht Van der Heijden tegen schimmen als hij betoogt dat het Nederlandse oorlogsverleden in een mal van goed en fout is geperst? Waren we dat stadium niet eigenlijk allang voorbij?

4. (Her)lees tot besluit, wanneer u helemaal ontspannen bent, Hannah Arendts klassieker Over geweld in de vertaling van Rob van Essen en met een voorwoord van Ido de Haan. (Olympus, 396 blz. € 12,50). Over geweld en macht en het verschil daartussen. Over staatsgeweld en geweld teweeggebracht door extremistische groepen en individuen. Verschenen in 1970, voor altijd actueel. Ideaal leesvoer, kortom, voor onder de wuivende palmen.