Zoeken: oké Tappen: nee

De Telegraaf verloor én won gisteren in de zaak rond het afluisteren door de AIVD.

Duidelijk is dat de inlichtingendienst te ver ging door journalisten te tappen.

Grote kop op de website van dagblad De Telegraaf, gisterenmiddag: De AIVD moet stoppen!

Om kwart over een had De Telegraaf eerst nog juridisch in het stof gebeten. De doorzoeking van de woning van Telegraafjournalist Jolande van der Graaf door het Openbaar Ministerie (OM) was rechtmatig, zo oordeelde de Haarlemse rechtbank. Maar een dikke twee uur later volgde de victorie: de AIVD moest het afluisteren van Van der Graaf, journalist en lid van de hoofdredactie Joost de Haas en hoofdredacteur Sjuul Paradijs onmiddellijk staken, zo bepaalde de kortgedingrechter.

Op 18 juni werden een medewerkster van de AIVD en haar partner, een oud-employé, gearresteerd, omdat ze staatsgeheimen zouden hebben gelekt naar De Telegraaf. Tegelijkertijd werd de woning van journalist Van der Graaf door de Nationale Recherche doorzocht en werden notitieblokjes, telefoons en computers in beslag genomen.

Om het lek te vinden, heeft de AIVD de Telegraafjournalisten wekenlang in de gaten gehouden. Uit een bericht dat de AIVD 11 juni naar justitie stuurde, blijkt volgens de rechtbank dat de inlichtingendienst mobiele telefoons heeft afgeluisterd en dat de journalisten zijn geobserveerd en gevolgd.

Volgens De Telegraaf heeft zowel de AIVD als justitie een grove inbreuk gepleegd op de journalistieke bronbescherming. Artikel 10 van het Europees verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) garandeert de vrijheid van meningsuiting en omvat ook het recht van journalisten om hun bronnen te beschermen. Het Europees Hof in Straatsburg heeft meerdere uitspraken gedaan die het belang daarvan onderstrepen. Zowel de rechter in Haarlem als in Amsterdam refereerde in de uitspraak aan deze jurisprudentie.

Toch kwamen de rechters tot een heel verschillend oordeel.

De Haarlemse rechtbank vond dat de huiszoeking en beslaglegging bij journaliste Van der Graaf rechtmatig was. Allereerst omdat Justitie eerst netjes om de spullen heeft gevraagd. Toen De Telegraaf dat had geweigerd, was het belang van de staat om verdere verspreiding van de staatsgeheimen te voorkomen belangrijker, vond de rechtbank.

Daarbij is Van der Graaf zelf nog altijd verdachte. Volgens het OM heeft zij zich schuldig gemaakt aan het ‘opzettelijk onder zich nemen’ van staatsgeheimen (maximale gevangenisstraf: 6 jaar).

Ook de Amsterdamse rechtbank stond in haar vonnis uitgebreid stil bij artikel 10 van het EVRM. Maar deze rechter zocht vooral houvast bij een recent rapport van een vrij onbekende commissie: de Commissie van Toezicht betreffende de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD). Deze commissie is in 2002 opgericht als waakhond van de AIVD. De commissie heeft toegang tot alle geheime bestanden van de dienst.

In februari publiceerde de CTIVD een rapport over de afluisterpraktijk van de AIVD. Hierin ging de commissie uitgebreid in op journalisten. Als een journalist niet zelf een ‘target’ is van de dienst, zo oordeelde de CTIVD, dan is het schenden van de bronbescherming met afluisteren bijna nooit te rechtvaardigen.

Joost de Haas en Sjuul Paradijs kunnen in ieder geval geen target zijn geweest. Uit het ambtsbericht van de AIVD blijkt dat zij geen contact hebben gehad met de ‘lekkende’ AIVD’er en haar partner. Het afluisteren van de hoofdredactie van de Telegraaf was dus in ieder geval onrechtmatig, vond de rechtbank.

Wat betreft Jolande van der Graaf hield de rechter een slag om de arm. Mogelijk had de AIVD reden om haar wél als target aan te duiden. Maar ook in dat geval had de dienst terughoudendheid moeten betrachten.

De rechter vindt dat uit niets blijkt dat de AIVD aan deze eisen van ‘proportionaliteit’ en ‘subsidiariteit’ voldeed. Mogelijk komt de CTIVD – die alle geheime stukken mag inzien – alsnog tot de conclusie dat de AIVD zorgvuldig heeft gehandeld. Tot die tijd moet de dienst het afluisteren echter stoppen, aldus de rechter, en mag ingewonnen informatie niet worden doorgespeeld naar het OM.

De Telegraaf gaat in cassatie tegen de uitspraak van de Haarlemse rechtbank over de huiszoeking. De AIVD gaat in hoger beroep tegen de uitspraak van de rechtbank van Amsterdam over het afluisteren.

Van belang is die laatste procedure niet echt meer. Uit het persbericht van gisteren over het hoger beroep blijkt tussen de regels dat het afluisteren inmiddels is gestopt. Het onderzoek naar het lek, zo meldt de AIVD, is „binnen tien weken” afgerond. Dat moet medio juni zijn geweest.