'Ze sjoemelen met stemmen'

De Kirgizische president Bakijev stond vier jaar geleden nog te boek als democraat.

Nu zet hij traangas in tegen mensen die hem beschuldigen van verkiezingsfraude.

Een Kirgizische man rijdt te paard naar een stembureau, 40 kilometer van de hoofdstad Bisjkek. Van de rellen, in Balyktsji, was gisteren geen beeldmateriaal beschikbaar. Foto AFP A Kyrgyz man on horseback rides up to a polling station in order to cast his vote 40km outside of Bishkek in Uch-Ilchik on July 23, 2009. Kyrgyzstan voted in a presidential election that the opposition denounced as illegitimate, claiming the government was committing massive fraud to keep President Kurmanbek Bakiyev in power. AFP PHOTO / VYACHESLAV OSELEDKO AFP

Met traangas en gummiknuppels dreef de Kirgizische politie gisteren in het havenstadje Balyktsji een betoging van de oppositie uiteen. De autoriteiten hadden toen al gewaarschuwd dat het elke poging van de oppositie om onrust te zaaien tijdens de presidentsverkiezingen – die op dat moment in volle gang waren – in de kiem zou smoren. Maar de oppositieleden konden hun woede over de in de hun ogen „wetteloze” stembusgang niet bedwingen en gingen toch de straat op. Zo kwam het een paar honderd kilometer van de hoofdstad Bisjkek tot rellen.

Kort daarna kondigde Bakijevs belangrijkste tegenkandidaat, Almazbek Atambajev, aan dat hij zich terugtrok uit de strijd. Hij beschuldigde de president ervan op grote schaal stemfraude te hebben gepleegd en eiste nieuwe verkiezingen. Onder meer zouden waarnemers van de oppositie geweerd zijn bij de stembureaus, zodat aanhangers van Bakijev volop konden sjoemelen met stemmen.

Volgens de oppositie is dat typerend voor het huidige bewind. Bakijev zou geen middel schuwen om aan de macht te blijven. Zo wees hij in de aanloop naar de verkiezingen voortdurend op de dreiging van terrorisme. Steeds meer islamitische strijders zouden naar hun thuisbases in Kirgizië, Oezbekistan en Turkmenistan vluchten, nu het ze in Afghanistan en Pakistan te heet onder de voeten wordt. Analisten bevestigen over het algemeen die dreiging. Maar volgens de oppositie overdreef Bakijev die mateloos. Hij zou burgers angst hebben willen inboezemen, zodat die zich bij de stembus massaal achter hem schaarden.

Tegelijkertijd zou hij zo de verscherpte veiligheidsmaatregelen rond de verkiezingen hebben willen rechtvaardigen. Bakijev schakelde vijfduizend agenten in die erop toe moesten zien dat de stemming ordelijk verliep. En eventuele ongeregeldheden zoals in het stadje Balyktsji de kop indrukten.

Vier jaar geleden stond Bakijev nog te boek als democraat. De voormalige elektro-ingenieur en apparatsjik kwam in 2005 na de Tulpenrevolutie aan de macht. Hij gold als een hervormer die een einde zou maken aan de corruptie en onderdrukking onder de vorige leider, Askar Akajev, die sinds de val van de Sovjet-Unie had geregeerd. Nu is de corruptie zo mogelijk nog erger. De elite rond de leider krijgt nog altijd lucratieve baantjes toebedeeld. Het door Bakijev verfoeide clansysteem van Akajev bloeit ook onder zijn eigen bewind.

Ook de repressie is eerder toe- dan afgenomen. Journalisten die kritisch zijn over de leiding worden gemolesteerd. Een van hen, Almaz Tatsjiev, overleed begin deze maand na een afranseling op het politiebureau. Leden van de oppositie worden evenmin ontzien. In de aanloop naar de verkiezingen werd een aantal van hen aangeklaagd voor illegaal wapenbezit. Van de twintig oppositiekandidaten op de oorspronkelijke kieslijst zijn er zes over. Sommigen voldeden niet aan de criteria van de door Bakijev gecontroleerde kiescommissie. Anderen trokken zich om onduidelijke redenen terug.

Het enige Centraal-Aziatische land waar volgens de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) ooit vrije en eerlijke verkiezingen zijn gehouden (in 2005, toen Bakijev won) is nu een autoritaire staat, schreef de Amerikaanse organisatie Freedom House onlangs. Vergelijkbaar met Turkmenistan, Oezbekistan en Wit-Rusland, dat door de Verenigde Staten de „laatste dictatuur van Europa” is genoemd.

Ook de recente ontwikkelingen rond de Amerikaanse luchtmachtbasis Manas in het zuiden van Kirgizië passen in het beeld van een president die er alles aan doet om zijn machtsbasis te behouden.

Bakijev besloot in februari dat de basis dicht moest omdat de Amerikanen niet genoeg betaalden. Een flinke tegenvaller voor Washington: de basis is erg belangrijk geworden voor de missie in Afghanistan omdat de aanvoerroutes via Pakistan steeds vaker doelwit zijn van aanslagen. Bakijevs besluit kwam enkele uren nadat Moskou hem twee miljard dollar hulpgeld had beloofd. Het Kremlin, dat de laatste jaren fel gekant is tegen de basis, ontkende beschuldigingen dat het Bakijev onder druk had gezet.

Bakijev kwam echter terug op zijn besluit nadat Amerika vorige maand akkoord ging met een verdriedubbeling van de huur. Zo had hij zowel van Rusland als de VS riante geldsommen gekregen. Juist op het moment dat het economisch slecht gaat met Kirgizië en de burgers morren. Door de internationale financiële crisis is de handel, waar Kirgizië afhankelijk van is, ingestort. Veel Kirgiziërs die in het buitenland (meestal in Rusland) werken en maandelijks geld terugsturen naar huis, zijn ontslagen. De werkloosheid is enorm. De inflatie torenhoog. Ruim eenderde van de bevolking leeft op dit moment onder de armoedegrens. Met het geld kon Bakijev de pensioenen en salarissen verhogen, en de burgers gunstig stemmen.

„Wie een maand voor de verkiezingen een substantieel hulppakket weet binnen te slepen, vergroot zijn kansen om met een ruime marge te winnen”, becommentarieert Kirgiziëkenner Bruce Pannier van radiozender Radio Free Europe die zet van de president.

Zo bezien lijkt Bakijev de pokerspeler die Moskou en Washington glansrijk tegen elkaar weet uit te spelen. Maar volgens Pannier was Rusland „extreem ontevreden”. Hoewel het daar officieel niets van liet merken. „De Russen voelden zich belazerd.” En nu heeft de president iets goed te maken. Afgelopen tijd ging het gerucht dat Rusland een tweede basis zou krijgen in Kirgizië. De autoriteiten ontkenden dat eerst, maar een Kirgizische diplomaat liet dinsdag op omfloerste wijze weten dat Kirgizië een gebaar zal maken.

De zege bij de verkiezingen lijkt Koermanbek Bakijev in ieder geval niet meer te ontgaan. De eerste voorlopige uitslagen die de kiescommissie gisteravond bekendmaakte, duiden op een winst van bijna 70 procent van de president. Atambajev zou op niet meer dan 15 procent van de stemmen hoeven te rekenen. Op de landelijke televisie had het hoofd van de commissie toen al laten weten dat de beschuldigingen van de oppositie op niets gebaseerd zijn en de verkiezingen geldig zullen worden verklaard.

    • Chris Hensen