Nieuwe grenzen voor Soedan

Noord- en Zuid-Soedan accepteren de herschikking van de grenzen rond Abyei.

Zo krijgt het vastgelopen vredesproces een nieuwe kans.

De uitspraak van het Permanente Hof voor Arbitrage over Abyei gisteren lijkt vooral een overwinning voor de noordelijke Soedanese regering. Het semi-autonome Zuid-Soedan raakt door de uitspraak een belangrijk deel van zijn olie-inkomsten kwijt. Noord- en Zuid-Soedan hebben beide het oordeel van het hof geaccepteerd. Wanneer dit ook door beide partijen wordt uitgevoerd en gevechten achterwege blijven, staat het vastgelopen vredesproces in Soedan weer op de rails.

Abyei is wel de cockpit van het Noord-Zuid-conflict in Soedan genoemd. Veel geschilpunten tussen het verarabiseerde noorden en het zwart-Afrikaanse zuiden van Soedan concentreren zich in het omstreden gebied van Abyei. Het ligt in Noord-Soedan maar wordt bewoond door zuiderlingen van de Ngok Dinka. Door het gebied trekken jaarlijks noordelijke Arabische nomaden van de Misseriya. De legendarische Dinka-heerser Deng Majok van Abyei, een man met 28 vrouwen, maakte vorige eeuw naam in zowel het noorden als het zuiden door zijn niet aflatende pogingen Dinka en Misseriya te verzoenen. Abyei werd door hem een symbool van mogelijke verzoening tussen Noord- en Zuid-Soedan.

In de eerste oorlog (1955-1972) en de tweede (1983-2005) was Abyei echter een middelpunt van de strijd. Veel hoge commandanten van het Soedanese Volksbevrijdsleger (SPLA) – de zuidelijke rebellengroep die nu de regering vormt in het semi-autonome Zuid-Soedan – zijn afkomstig uit Abyei. Het noordelijke regeringsleger bewapende de Arabische nomaden tegen het SPLA en beloofde hen het gebied nooit te zullen opgeven. Ook voor het in het semi-autonome Zuid-Soedan regerende SPLA valt het moeilijk concessies te doen omdat een groot deel van zijn strijders uit Abyei komen.

De oliewinning langs de noodzuidgrens heeft het gebied nog belangrijker gemaakt. Een geschatte 13 procent van de oliewinning in het noorden komt van het Heglig-olieveld in Abyei en de noordelijke regering in Khartoum deed er veel aan om de controle over het gebied niet te hoeven opgeven. In 2007 werd er ter waarde van 529 miljoen dollar aan olie in Abyei geëxploiteerd.

Die inkomsten behoren volgens het Abyei-protocol in het vredesverdrag van 2005 naar zowel de Ngok Dinka, de Misseriya als Noord- en Zuid-Soedan te gaan. De olie-industrie in Soedan is echter weinig transparant en wordt gecontroleerd door de noordelijke regering. De regering in het zuiden heeft regelmatig geklaagd haar aandeel niet te ontvangen. Bovendien heeft het noorden naar verluidt de afgelopen jaren heimelijk extra olie uit Abyei gepompt en is het reservoir over enkele jaren leeg. Nu het Heglig-veld definitief in het noorden is komen te liggen, hoeft de noordelijke regering de inkomsten niet meer te delen met het zuiden.

Bij de langdurige vredesbesprekingen vijf jaar geleden konden Noord en Zuid geen overeenkomst bereiken over Abyei. Er werd daarom een speciaal protocol in het vredesverdrag geschreven dat bepaalde dat een grenscommissie van vijf leden van zowel Noord- als Zuid-Soedan plus vijf buitenlandse experts in de archieven zou duiken om de grenzen te bepalen. De leden van Noord en Zuid kwamen er niet uit waarna de buitenlanders het oordeel moesten vellen.

Hun deels nu door het tribunaal in Den Haag ter zijde geschoven besluit viel gunstig uit voor het SPLA. De buitenlandse experts legden de grens verder noordwaarts dan de regering in Khartoum ooit had verwacht en verder zuidwaarts dan de zuidelijke regering had gehoopt. Het besluit was volgens het vredesverdrag bindend, maar Khartoum kwam op die belofte terug. De noordelijke regering gaf wapens aan Arabische nomaden, die er aanvallen mee uitvoerden op het SPLA, en ze weigerde haar militairen uit het omstreden gebied terug te trekken.

Vorig jaar braken er hevige gevechten uit in Abyei tussen de noordelijke regeringssoldaten en het SPLA, waarbij de stad Abyei goeddeels in de as werd gelegd en de ruim 50.000 inwoners op de vlucht sloegen. Sommigen binnen het SPLA wilden daarop de oorlog met het noorden hervatten, maar pragmatici behielden de overhand. Zij bereikten het compromis met Khartoum om het hof in Den Haag te laten besluiten of de oorspronkelijke grenscommissie het juiste oordeel velde.

De hele noord-zuidgrens moet nog worden vastgelegd, hoewel olie zoals in Abyei daarbij geen geschilpunt vormt. Maar in de hele grensregio trekken Arabische nomaden rond voor wie toegang tot de zuidelijke graslanden essentieel is. Een voortslepend conflict over Abyei maakt een akkoord over de hele grens en harmonie tussen de verschillende bevolkingsgroepen vrijwel onmogelijk.

Het vredesverdrag van 2005 heeft al veel vertraging opgelopen, volgens waarnemers vooral door de trainerende politiek van Khartoum. De uitslag van een volkstelling vorig jaar wordt niet door het zuiden geaccepteerd. Verkiezingen voor dit jaar zijn uitgesteld tot april volgend jaar. Wetten voor meer politieke vrijheid in zowel het noorden als het zuiden zijn niet aangenomen of worden niet uitgevoerd. In 2011 volgt het belangrijkste onderdeel uit het vredesverdrag: een referendum in het zuiden over onafhankelijkheid. De inwoners van Abyei mogen dan in een apart referendum besluiten of ze bij Noord- of Zuid-Soedan willen behoren.

Bekijk reportages en een fotoserie vanuit Abyei tijdens het geweld vorig jaar via: nrc.nl/buitenland