Migrant naar EU dreigt rechteloos te raken

Sinds mei stuurt Italië illegale migranten al op zee terug naar Libië. Asielprocedures worden zo vermeden. Mensenrechten ook, zeggen veel critici.

Ze dachten dat ze in veiligheid zouden worden gebracht, de 82 Afrikaanse migranten die 1 juli werden onderschept in de buurt van Lampedusa. Internationale wetten schrijven voor dat mensen in nood naar de dichtstbijzijnde haven worden gebracht. Op Lampedusa zouden de migranten – bijna allen uit het dictatoriale Eritrea – asiel aanvragen.

In plaats daarvan zette de Italiaanse kustwacht hen over op een Libische patrouilleboot, zo valt te lezen in een vorige week gepubliceerd bericht van UNHCR. Volgens de VN-vluchtelingenorganisatie, die in Libië gesprekken voerde met de teruggezette Eritreeërs, bleek dat „een beduidend aantal” van hen „behoefte heeft aan internationale bescherming”. Maar Libië kent geen asielprocedure. Het detineerde de 82 migranten.

Sinds mei stuurt Italië migranten die het op de Middellandse Zee onderschept rechtstreeks terug naar Libië, een beleid dat even effectief is als omstreden. Er arriveren nu veel minder bootjes, maar een uiteenlopend gezelschap – van mensenrechtenorganisaties tot de Verenigde Naties en het Vaticaan – laakt de schending van fundamentele rechten waar dit mee gepaard gaat. Er bestaat bovendien vrees dat Italië, in navolging van Spanje en onder aanmoediging van Brussel, zijn asiel- en migratiebeleid uitbesteedt aan Afrika.

De Italiaans-Libische samenwerking is onderdeel van het akkoord dat premier Silvio Berlusconi en kolonel Moammar Gaddafi eind vorig jaar beklonken. Rome beloofde Tripoli 5 miljard dollar aan ‘herstelbetalingen’ voor de koloniale overheersing tussen 1911 en 1941; Tripoli zegde Rome medewerking toe bij het indammen van de illegale migratie. Voor het eerst neemt Libië, waar negen op de tien migranten met bestemming Italië van wal steken, onderschepte illegalen direct terug. Italië voorkomt zo dat de migranten kunnen beginnen aan toelatingsprocedures, die doorgaans uitlopen op een blijvende aanwezigheid, legaal danwel illegaal. Rome heeft Tripoli ook een handvol patrouilleboten cadeau gedaan.

„Wij maken ons met name zorgen over de vluchtelingen”, zegt het hoofd van UNHCR in onder meer Italië, Malta en Cyprus, de Nederlander Laurens Jolles. De ervaring wijst uit dat tussen de economische migranten die over zee naar Italië komen, vaak Somaliërs en Eritreeërs alsook Afghanen en Irakezen zitten die vluchten voor het geweld in hun land. Van de 37.000 bootmigranten die vorig jaar Italië bereikten, vroeg driekwart asiel aan. De helft van hen kreeg een vorm van bescherming, aldus UNHCR. „Je kunt er dus van uitgaan”, zegt Jolles, „dat tussen de migranten die worden teruggestuurd, ook vluchtelingen zitten.”

Migranten hebben het recht om bij aankomst op Europees grondgebied asiel aan te vragen en om tegen een eventuele afwijzing in beroep te gaan. Bovendien mogen migranten niet worden teruggestuurd naar landen waar zij gevaar lopen. In 2005 veroordeelde het Europees Parlement Italië wegens schending van het internationale verbod op collectieve uitzettingen. Rome had tussen oktober 2004 en maart 2005 honderden illegalen tegelijk teruggestuurd naar Libië, terwijl asielzoekers recht hebben op een individuele behandeling van hun zaak. In de ‘Lampedusa-resolutie’ werd gerefereerd aan 106 migranten die zouden zijn omgekomen in Libische detentie.

Door migranten terug te sturen voordat ze Italiaans grondgebied bereiken, hoopt Rome deze internationale afspraken te omzeilen. Sommige juridische experts betwisten weer dat migranten geen asiel mogen aanvragen wanneer ze nog niet in Europa zijn. Een Italiaans schip in internationale wateren zou al Italiaans grondgebied zijn. Jolles vindt het, los van alle juridische haarkloverij, „duidelijk dat Italië vluchtelingen weerhoudt van een asielaanvraag.”

UNHCR heeft de regering-Berlusconi formeel opgeroepen de terugzettingen naar Libië te staken en opgepikte migranten weer toe te laten tot de Italiaanse toelatingsprocedures. Rome beweert dat het nieuwe migratiebeleid juist humanitaire ellende voorkomt. Als er minder migranten van wal steken, kunnen er ook minder verdrinken.

Wat volgens UNHCR in ieder geval niet deugt is dat Italië vluchtelingen terugstuurt naar een land dat het VN-vluchtelingenverdrag uit 1951 nooit heeft ondertekend.

Libië heeft een slechte reputatie als het gaat om de behandeling van immigranten. Mensenrechtenorganisaties berichten al jaren over mishandelingen in detentiecentra en willekeurige uitzettingen. In 2004 zette Libië vijfenzeventig migranten op een vliegtuig terug naar Eritrea. De Eritreeërs, bang voor een terugkeer, dwongen de piloot te landen in Soedan. UNHCR bevestigde dat zestig van hen in aanmerking kwamen voor asiel. Soedan verleende hen dat.

„Dat Italië nu Eritreeërs zonder enige procedure terugstuurt naar Libië, is dus zorgelijk”, zegt Thomas Gammeltoft-Hansen, onderzoeker aan het Deense Instituut voor Internationale Studies (DIIS). Gammeltoft-Hansen heeft in mei een dissertatie afgerond over wat hij noemt de „outsourcing” van het Europees asiel- en migratiebeleid, het verschijnsel dat Brussel en afzonderlijke EU-lidstaten Afrikaanse landen stimuleren om migranten preventief tegen te houden en terug te sturen.

„Dat gebeurt indirect”, zegt Gammeltoft-Hansen, „doordat Noord-Europese landen nauwelijks asielzoekers overnemen uit landen als Spanje, Italië en Malta, waardoor die hun eigen, bilaterale afspraken met Afrika gaan maken. En direct, door via EU-grensbewaker Frontex wel geld en materieel beschikbaar te stellen voor de zeepatrouilles van de zuidelijke landen en grensbewaking in Afrika.”

Zo ontvangt Spanje steun uit Brussel voor patrouilles in de wateren van springplanklanden als Senegal en Mauretanië. Deze landen, met twijfelachtige mensenrechtensituaties, nemen ook onderschepte migranten terug. De patrouilles begonnen nadat in 2006 ruim 31.000 migranten op de Canarische Eilanden arriveerden. Dit jaar nog geen 1.500.

Op de Canarische Eilanden gaat het vooral om ‘gelukszoekers’, in Italië vooral om asielzoekers. Gammeltoft-Hansen: „Dat maakt de terugzettingen naar Libië des te ernstiger.”