'Onze boot brak voor de kust al in tweeën'

Fotograaf Joël van Houdt volgde een Marokkaanse jongen die als illegaal de oversteek naar Europa maakte. Over de gevaren van de boottocht dacht de fotograaf liever niet na.

In september 2008 waagden Joël van Houdt en de Marokkaanse jongen die hij volgde voor de derde keer de oversteek. Hij zat 36 uur met 28 mensen in de boot. (Foto Joël van Houdt) Atlantic Ocean. 2008. Heading for Europe. photo: © Joel van Houdt Filename: JvH_P3.09_9056 Houdt, Joel van

Een jongen in een wit T-shirt en met een witte cowboyhoed op zijn hoofd wandelt lachend over een zebrapad. Achter hem wuiven de palmbomen, dure auto’s staan geparkeerd langs de weg.

Niets aan dit beeld, dat de Nederlandse fotograaf Joël van Houdt in oktober 2008 maakte, verraadt de zware weg die deze jongen heeft moeten bewandelen om, zo ogenschijnlijk opgewekt, te wandelen in de Spaanse zon.

Maar wie langs de andere foto’s van de expositie Entering Europe wandelt in Gemak, een expositieruimte van het Gemeentemuseum op de Paviljoensgracht in Den Haag, krijgt al snel een andere indruk. De jongen heet Mohamed. Hij is een 26-jarige illegale immigrant uit Marokko. We zien hem doelloos hangen met zijn vrienden in een café in Zuid-Marokko, in een bootje een levensgevaarlijke overtocht richting Europa maken, en de kust opkrabbelen van La Graciosa, een klein Canarisch eiland vlakbij Lanzarote. „Na aankomst werden we meteen gearresteerd”, zegt Van Houdt (1981) terwijl hij door de expositieruimte wandelt. „Mohamed werd teruggevlogen naar Marokko. Maar omdat hij zijn identiteitskaart had verscheurd en de Marokkaanse autoriteiten weigerde te vertellen waar hij vandaan kwam, werd hij weer op het vliegtuig gezet naar Fuerteventura. Daar kwam hij, na 30 dagen in de gevangenis te hebben gezeten, vrij. Toen heb ik die foto op dat zebrapad gemaakt.”

Ruim een jaar volgde van Houdt het leven van Mohamed. In 2007 vloog hij voor het eerst naar Casablanca. „Mohamed kwam ik pas na een tijdje tegen. Toen we op een avond in zijn geboortedorp naar een voetbalwedstrijd zaten te kijken, vertelde ik hem over mijn plan om een reportage over bootvluchtelingen te maken. Hij zei dat hij al jaren speelde met het idee om naar Europa te gaan. We zijn diezelfde avond op zoek gegaan naar een contactpersoon.”

Het vinden van een mensensmokkelaar bleek redelijk eenvoudig. Alleen wist Van Houdt niet dat hij te maken zou krijgen met types die wel het geld inden maar hun afspraken niet nakwamen. „We hebben drie pogingen ondernomen. De tweede keer dat we ’s nachts aan boord gingen, brak hij voor de kust al in tweeën.”

Van Houdt wist dat hij een groot risico nam door mee te varen. De gammele boten waarmee illegalen de oversteek wagen zijn allesbehalve veilig. „Ik vond die reis een verplicht onderdeel van de reportage. Die blauwe zee is ook een mooie metafoor: het is een grens van water rondom Fort Europa.” Hij stond bewust niet stil bij de risico’s die hij nam. „Ik heb de boten nooit gecheckt, daar wilde ik niet over nadenken, dan ga je misschien twijfelen.” Hij vond, simpelweg, dat hij dit verhaal moest maken. „Ik wilde een jongen als Mohamed een gezicht geven. Ik hoop dat mensen via deze reportage beter begrijpen wat zo iemand doormaakt. Er wordt in de media vaak op zo’n simplistische manier over illegalen gesproken. Alsof het allemaal gelukszoekers zijn die graag naar Europa willen om geld te verdienen. Maar zo simpel ligt het niet. Mohamed vertrok omdat van hem wordt verwacht dat hij, als oudste zoon in een gezin van negen kinderen, iets gaat bereiken. Zijn ouders hebben in hem geïnvesteerd, hij heeft rechten gestudeerd, maar in het dorp waar hij vandaan komt is geen werk. Hij komt er gewoon niet vooruit, dus moet hij wel gaan. Maar hij zou veel liever bij zijn familie blijven.”

Op 28 september 2008 gingen Van Houdt en Mohamed voor de derde keer met een boot de zee op. „We zaten 36 uur lang met 28 mensen in de boot. We zouden naar Lanzarote gaan, maar de kapitein zette ons af op La Graciosa.” Bij aankomst werd Van Houdt ook gearresteerd. Diezelfde avond werd hij vrijgelaten, maar zijn materiaal werd in beslag genomen. „Dat was wel stressen”, zegt hij nogal onderkoeld. „Ik had zeven geheugenkaarten met daarop een paar duizend foto’s.” Op Lanzarote moest hij vervolgens, zonder advocaat, voor de rechter verschijnen. „Ik heb toen mijn materiaal teruggeëist. Dat beviel de rechter niet. Maar ik dacht: dit is Spanje, ik ben journalist, wat kan me gebeuren? Pas vier maanden later heb ik alles teruggekregen.”

Eenmaal terug in Nederland publiceerde het dagblad Trouw, waarvoor Van Houdt regelmatig als freelancer werkt, in een speciale bijlage een deel van de reportage. In samenwerking met de krant werd er, naast de tentoonstelling in Gemak, ook een debat georganiseerd door de Nederlandse Vereniging van Fotojournalisten, met als vraag: waar blijft de fotoreportage? Aanleiding was het feit dat juist onafhankelijke, risicovolle fotoreportages zoals die van Van Houdt, moeilijk te financieren zijn. „Kranten hebben een krap budget en willen ook de verantwoordelijkheid niet nemen”, zegt van Houdt. „Willem Schoonen, de hoofdredacteur van Trouw, vond mijn plan voor die bootreis veel te gevaarlijk.” Het gevolg was dat Van Houdt zijn project zelf moest financieren. „Voor iedere boottocht betaalde ik zo’n 3.000 euro. Ook moest ik mijn verblijf in Marokko betalen. Ik heb er denk ik 30.000 euro in gestoken.”

Inmiddels is Mohamed in Noord-Spanje beland. „Ik heb hem vorige week opgezocht. Hij heeft vier maanden bij het Rode Kruis gezeten, daarna was hij drie weken dakloos. Nu zit hij in een pand van de sociale woningbouw met negen andere illegalen. Hij vertelde me dat hij het op een nacht niet meer zag zitten en overwoog naar huis terug te gaan. Hij belde een vriend, die zei tegen hem: waar jij bent, dat is mijn droom, je moet blijven.”

Entering Europe, Joël van Houdt, t/m 27 september in Gemak, Paviljoensgracht 20-24, Den Haag. Openingstijden: ma. t/m zo. 12.00-18.00. Tel. 070-3381200. Meer info op www.gemak.org