Zandsurfen in oorlogszone bij Berlijnse Muur

Van het Sperrgebiet, de zone rond de Berlijnse Muur, bestonden in de DDR alleen geheime kaarten. Een Nederlandse architect maakte er een landschappelijk plan voor.

Voor de Nederlandse landschapsarchitect Joyce van den Berg bestaat er geen mooier studieterrein dan het voormalige Sperrgebiet in Berlijn: de verboden grensstrook waar tot twintig jaar geleden de Muur stond, waar wachttorens waren gebouwd, landmijnen lagen en DDR-soldaten patrouille liepen.

Van den Berg (32) heeft gedaan wat niemand in de jaren na de val van de Muur deed. Ze heeft het Sperrgebiet minutieus in kaart gebracht en er een landschappelijk plan voor gemaakt. Dat valt sinds kort te bezichtigen op een expositie in het Duitse architectuurcentrum (DAZ) in de Berlijnse wijk Kreuzberg.

Van het Sperrgebiet, een feitelijke oorlogszone, bestonden in de DDR alleen geheime kaarten. Die waren in handen van de Stasi, de inlichtingendienst van de Oost-Duitse communistische staat. Door toeval kwam Van den Berg in contact met de oud-Stasi-officier en cartograaf Hagen Koch. „Hij heeft kopieën van zijn kaarten aan mij gegeven”, zegt ze.

Kochs kaarten laten het werkelijke verloop van de grens zien, in tegenstelling tot de ‘officiële’ kaarten die in de DDR te koop waren. Veel kaartmateriaal is na de val van de Muur verloren gegaan. De topografische details en de verschillen tussen de twee kaartversies zijn voor Van den Berg belangrijk onderzoeksmateriaal geweest. De steun die ze bij haar werk van Stasi-cartograaf Koch heeft gehad, was onontbeerlijk. „Zijn huis leek wel een museum, met al die oude landkaarten.”

Het gebied in en rond Berlijn heeft een totale lengte van 155 kilometer. Het is tussen de 20 en 2.500 meter breed. De omvang en het feit dat veel ervan nog steeds braak ligt, verrasten Van den Berg. „Het is grotendeels onbekend en ontoegankelijk terrein”, zegt ze.

In een studie die meer dan drie jaar duurde, heeft ze de ooit verboden landstrook opnieuw in kaart gebracht. Tijdens dat monnikenwerk kwamen bijna vergeten bijzonderheden aan het licht. Zo waren op geen enkele kaart vluchttunnels ingetekend. Een bewoonster van de Heidelberger Strasse, op de grens van West- en Oost-Berlijn, gaf Van den Berg een schets met de plaats van een vluchttunnel in haar straat. „Het was alsof ik goud had opgegraven.”

Naar de Berlijnse Muur en het Sperrgebiet is vooral historisch onderzoek gedaan. Maar een alomvattende cartografische en landschappelijke studie bestond tot nu toe niet. Van den Bergs onderzoek werpt volgens kenners een geheel nieuw licht op de grensstrook.

De architect hoopt een discussie los te maken over het toekomstige gebruik van het nagenoeg ongeschonden gebied. „Het is een traumalandschap, maar in tegenstelling tot Armando’s ‘schuldig landschap’ zeg ik dat dit onschuldig is. Met dit gebied valt iets positiefs te bereiken. Iets nieuws dat de geschiedenis respecteert, en dat tegelijk het enorme ecologische en landschappelijke potentieel benut.”

Tot nu toe wordt het voormalige Sperrgebiet alleen gebruikt als fietsroute voor de Berliner Mauerradweg. Het pad volgt het traject van de Muur. Van die fietsroute heeft Joyce van den Berg dankbaar gebruikt gemaakt voor haar ontwerp van het gebied. Ze wil van de aanwezige zandvlakten duingebieden maken, die voor een „dynamisch contrast” met de talrijke bosschages moeten zorgen. De duinen kunnen als sportterrein worden gebruikt, „voor paardenrennen en zandsurfen”. En voor fietsen natuurlijk.

Andere bijzonderheden zijn de aanleg van zogeheten ‘compostparken’, waarvan de grond door de Berlijners mag worden gebruikt. Uitgegraven fundamenten van oude wachttorens wil Van den Berg gebruiken als tuinen voor zeldzame planten. Een in het landschap passend hotel kan als rustoord voor fietsers dienen.

Model voor haar aanpak staat de Teufelsberg in Berlijn. Deze kunstmatige heuvel van meer dan honderd meter hoog is opgeworpen in Grunewald, het bos tussen de Havel en de westelijke stadsrand. Het is een puinberg. In de jaren van de wederopbouw zijn de stenen restanten van de gebombardeerde stad erin verwerkt. Nu wordt op de intussen begroeide Teufelsberg gebarbecued, getrimd, gevliegerd en geparasaild. Zoiets hoopt Joyce van den Berg ook met het Sperrgebiet te bereiken. Maar hoe haalbaar is haar plan? „Hangt van het geld af dat Berlijn en de deelstaat Brandenburg erin willen stoppen”, zegt ze laconiek.

Berlijn is arm, maar de stad houdt van grootse plannen die het verleden recht doen. Een bezoeker van de expositie vindt het werk van Van den Berg inspirerend. „De Todesstreifen als landschapspark: dat heeft Honecker [DDR-leider, red] niet voorzien”, merkt hij op.