Arabische ornamentiek verbonden met Amsterdamse School

Moskeeverzamelgebouw Fusion van Marlies Rohmer in de Amsterdamse Transvaalbuurt (Oost-Watergraafsmeer) (Foto Luuk Kramer) Kramer, Luuk

Gebouw Moskeeverzamelgebouw Fusion, Amsterdam. Architect: Marlies Rohmer. Opdrachtgever: Stadsdeel Amsterdam Oost / Watergraafsmeer. Oplevering: 2009. Bouwkosten: 1,7 miljoen euro.

Over dertig jaar gaat een architectuurhistoricus misschien op zoek naar de oorsprong van het begrip ‘fusion’ als aanduiding voor de mengelmoesstijl die in Nederland opdook aan het einde van het eerste decennium van de 21ste eeuw.

Ongetwijfeld stuit hij dan op Le Medi, een in 2008 opgeleverd woningencomplex in Rotterdam, waarin de architecten Geurst en Schulze elementen uit de Nederlandse, Venetiaanse, Marokkaanse en andere stijlen gebruikten. Een proeve van ‘fusion’ noemde Jeroen Geurst het multiculturele wooncomplex zelf.

Maar vermoedelijk zal de historicus de Amsterdamse architecte Marlies Rohmer aanwijzen als de degene die het begrip in de Nederlandse architectuur introduceerde. Al in haar boek Bouwen voor de Next Generation uit 2007 noemde Rohmer haar ontwerp voor een gebouw voor de Marokkaanse en Turkse ‘gemeenschappen’ in Amsterdam-Oost ‘Fusion’.

Er zijn verschillende redenen om het gebouw, dat eind mei in gebruik werd genomen, fusion te noemen. Ten eerste is het een zogenaamd Moskeeverzamelgebouw, dat in de plaats kwam van een oud schoolgebouw en verschillende doelen dient. Het is het eerste gebouw in Nederland waarin Marokkaanse en Turkse moslims een moskee hebben, al delen ze die niet en hebben ze ieder een eigen gebedsruimte. Boven in het brede gebouw in de Joubertstraat zijn de kantoren gevestigd, daaronder de lokalen voor cursussen voor buurtbewoners. Beide rechttoe-rechtaan ruimtes zijn niet bijzonder, of het zou de glazen erker moeten zijn die de lokalen vanaf de straat zichtbaar maakt.

Onder de cursusruimtes bevinden zich, precies in het midden van het strikt symmetrische gebouw, de monumentale hoofdingang waarachter een mooie trap van hout en beton zit. De wanden in het trappenhuis zijn hier versierd met blauwe geometrische patronen die doen denken aan gestileerde Arabische letters. Aan weerszijden van de hoofdingang bevinden zich de twee gebedsruimten, die elk ook een eigen, kleine ingang hebben gekregen.

De inrichting en aankleding van de gebedsruimten met dubbele hoogte heeft Rohmer overgelaten aan de gebruikers. Zowel de Turken als de Marokkanen hebben de wanden betegeld met bonte, geglazuurde tegels en de vloer bedekt met dikke tapijten. Op de plafonds zijn grote, blauwe cirkels geschilderd, als een herinnering aan de koepels die moskeeën vaak hebben, maar de gebedsruimtes van het Moskeeverzamelgebouw niet.

De tweede en belangrijkste reden om het Moskeeverzamelgebouw fusionarchitectuur te noemen, is de gevel. Hierin heeft Rohmer Arabische ornamentiek verbonden met de stijl van de Amsterdamse School die in de oude gebouwen van de Transvaalbuurt domineert. Elk deel van de gevel, die zowel horizontaal als verticaal geleed is, heeft andere metselverbanden van verschillend getinte, donkere bakstenen gekregen. Het middelste deel, aan weerszijden van de hoofdingang, bestaat bovendien uit schuin gemetselde bakstenen die een half open raamwerk vormen. De eigenlijke gebedsruimtes gaan schuil achter muren met kleine vierkante ramen die iets verdiept zijn.

Het resultaat is een rijke, levendige gevel met zoveel reliëf dat hij zich gemakkelijk kan meten met die van verwante oude, sculpturale gebouwen in Amsterdamse-Schoolstijl in de buurt.