21 minuten

Twee conclusies van de opiniepeiling 21minuten.nl hebben onder sociologen grote verwondering gewekt, omdat ze ogenschijnlijk tegenstrijdig zijn: aan de ene kant is ruim 70 procent van de Nederlanders (zeer) gelukkig met zijn eigen leven, terwijl een even grote meerderheid (zeer) bezorgd is over de samenleving als geheel.

Paul Schnabel, directeur van het Sociaal Cultureel Planbureau, probeerde deze discrepantie tussen micro- en macrobeleving te verklaren met de zondeboktheorie: we wijten maatschappelijke problemen aan anderen, maar zien onszelf niet als onderdeel van diezelfde maatschappij. Of, samengevat: met ons gaat het goed, met de rest bergafwaarts – en dus, leert dan de logica, zijn we gelukkig én bezorgd.

Schnabel heeft hiermee de discrepantie herhaald, niet verklaard. Hij gaat immers voorbij aan de oorzaak: haast. Met ‘haast’ doel ik op een deugd die eigen is aan de moderne dienstensamenleving – onmiddellijke behoeftebevrediging. Wat we willen, willen we nu, niet later – sneller, niet trager: op de hoogte zijn zonder een krant door te ploegen; beroemd worden zonder carrière te maken; vroeger met pensioen zonder harder te werken; meer kopen zonder meer te verdienen. Deze haast is, kortom, wat wij al sinds de Industriële Revolutie onder ‘vooruitgang’ verstaan: dat meer kan met minder moeite.

Die gedachte heeft als gevolg dat we veeleisender naar anderen zijn geworden, maar luier naar onszelf. We verwachten service, dienstbaarheid en respect van bedrijf, overheid en medemens, maar hebben daar steeds minder voor over. We hebben ‘haast’ in de ruime zin van het woord: we willen nemen, zonder te laten. Het is geen toeval dat de twee grootste wederzijdse ergernissen in het verkeer bumperkleven én te lang links rijden zijn, zoals alles wat onze directe behoeftebevrediging vertraagt tegenwoordig ergernis wekt: bureaucratie én gebrek aan gezag; betutteling én politieke besluiteloosheid.

We lijden, kortom, aan wat de Grieken ooit katastmatisch geluk noemden: geluk dat direct is, maar niet duurzaam. Dat maakt ons tevreden over nu, maar ook voortdurend bezorgd over later. Wat we zoeken, is ‘houdbaarder’ geluk. Maar zulk geluk vereist moeite en geduld – en dat zijn geen deugden meer. Daar is de opiniepeiling zélf het bewijs van: die heette niet voor niets 21 minuten.

Rob Wijnberg

    • Rob Wijnberg