Verzwaar de koffer met stevige kost

Suzanna Jansen: Het pauperparadijs. Een familie-geschiedenis. Balans, 255 blz.; 17,95.)

Het is een grondig misverstand dat een mens zichzelf een plezier doet door tijdens zijn vakantie de tijd te doden met luchtige lectuur, vol zon en nikserigheid. Juist in de schaduw van een boom, op een strandlaken, ja zelfs in een hangmat kan het eenmaal ontspannen brein meer aan dan gebruikelijk. Verzwaar uw koffer daarom met stevige kost.

Neem, om er even in te komen, eerst Suzanna Jansens Het Pauperparadijs ter hand, toegankelijke, helder geschreven geschiedenis van twee eeuwen armoede en armoedebeleid in Nederland, beschreven aan de hand van vijf generaties van Jansens eigen familie. Zo kort blijkt de Napoleontische tijd van de lezer verwijderd.

Jansens voorouders moesten zich staande zien te houden in de Drentse bedelaarskolonies te Veenhuizen, waar sinds 1818 arme stedelingen werden „heropgevoed” met militaire tucht en noeste landarbeid. De bedelaarskoloniën waren de „totaaloplossing” van de verlichte legerofficier en politicus Johannes van den Bosch voor het nijpende armoedeprobleem in het ontwrichte Nederland van na Napoleon.

De paupers konden in de frisse buitenlucht een deugdelijk bestaan opbouwen. Maar ze moesten wel strikt doen wat hun werd voorgeschreven. Onder het motto deugdzaamheid verdween zo de grens tussen sociaal experiment en gevangenis.

Het Pauperparadijs gaat over levens getekend door een lange rij hongerige, vroeg stervende kinderen, en door gebrek aan alles. De omstandigheden zijn veranderd, maar het ideologische terrein waarop armoedebestrijding zich afspeelt, komt de hedendaagse lezer maar al te bekend voor. „Natuurlijk is het begrijpelijk”, zei Suzanna Jansen in een interview met deze krant, „dat de bovenlaag de onderlaag in het gareel wil krijgen. Dat is niet alleen menslievend, het is ook prettiger voor de samenleving als geheel. Maar het is niet zo eenvoudig. Het vereist een bepaald niveau van welvaart, goede huisvesting en onderwijs met treetjes, zodat mensen de sociale ladder kunnen beklimmen. En geduld, geduld om op de volgende generaties te wachten.”

Maartje Somers