Doe-het-zelfnotaris zet slechts handtekening

De klant stelt online de akte samen, de notaris hoeft alleen nog maar te tekenen. De doe-het-zelfnotaris op internet is een volgende stap in de marktwerking.

De prijzenslag in het notariaat is nu echt begonnen. Met behulp van een stappenplan op de nieuwe website Doehetzelfnotaris.nl kan iedereen sinds deze maand zijn eigen notariële akte samenstellen. De notaris hoeft alleen nog zijn handtekening te zetten en de cliënt bespaart tot 30 procent op de kosten. Twintig notariskantoren sloten zich al aan bij het initiatief.

Veel traditionele notarissen hebben hun bedenkingen. Voor zó weinig geld en met zó weinig aandacht kan een notaris nooit goed zijn werk doen, vinden zij. Van een tweedeling in de beroepsgroep is sinds het vrijgeven van de tarieven in 1999 al sprake, maar sinds de economische crisis staan de verhoudingen op scherp.

De centrale vraag in de discussie is of de marktwerking te ver is doorgeschoten. Vicevoorzitter van de Raad van State Tjeenk Willink vindt van wel, zo bleek uit zijn jaarverslag. Hij noemt daarin het notariaat als voorbeeld van een taak die zo essentieel is voor het maatschappelijk verkeer, dat deze niet alleen aan de private sector kan worden overgelaten.

De notariële beroepsgroep KNB denkt dat het meevalt. Voorzitter Erna Kortlang ziet geen oorzakelijk verband tussen de lage tarieven die deze notarissen hanteren en de kwaliteit van de geleverde diensten. Kortlang beschouwt het als een logisch fenomeen wanneer een beroepsgroep de vrije markt opgaat.

Het probleem is dat veel notarissen zichzelf vooral zien als een ambtenaar benoemd door de Kroon, die een maatschappelijk taak heeft te vervullen. Dit verdraagt zich in hun ogen niet met de commerciële instelling die van hen wordt verwacht en het handelsinstinct dat zij vooral sinds de crisis bij collega’s zien. Niet alleen bij jongere notarissen overigens. Onder de notarissen die zich bij de doe-het-zelfnotaris hebben aangesloten zijn veel vijftigers.

Tot 1997 stond de ‘B’ in KNB voor Broederschap, daarna is deze veranderd in Beroepsorganisatie. Het was een vooruitziende blik. Van de hechte broederschap blijft steeds minder over. De KNB worstelt met boze brieven van verontruste leden over de gevolgen van de marktwerking waarvan zij in principe voorstander is. De notarissen willen dat de organisatie hard optreedt, maar de KNB ziet daartoe geen mogelijkheid zolang zich geen excessen voordoen.

„Er is niets mis met notarissen die vernieuwen”, zegt voorzitter Erna Kortlang in een reactie op de doe-het-zelfwebsite. „Maar een akte is een eindproduct, het gaat uiteindelijk om het voorwerk. Daar komt de deskundigheid van de notaris bij kijken. Ik ontraad het notarissen niet hieraan mee te doen, ik zeg alleen: laat het je werk niet vervangen.”

Op het intranet van de KNB is de beroepsorganisatie echter een stuk duidelijker tegen haar leden. Daar wijst zij expliciet op de onderzoeks- en informatieplicht van de notaris: „Een notaris is ervoor verantwoordelijk dat de wil van een cliënt overeenstemt met de inhoud van de akte. Daarvoor dient de notaris in gesprek te zijn met de cliënt en deze voldoende te informeren.” De KNB waarschuwt dat het negeren hiervan kan leiden tot civielrechtelijke en tuchtrechtelijke aansprakelijkheid.

Moeilijk bij dit soort nieuwe initiatieven is dat het pas later duidelijk wordt of prijsvechters daadwerkelijk slecht presteren. Fouten in een testament of een notariële akte komen vaak pas aan het licht als de situatie zich voordoet waarop met de akte is geanticipeerd. In een testament staat bijvoorbeeld dat het huis volledig op naam staat van de erflater, terwijl zijn ex-vrouw veel later ook nog eigenaar blijkt te zijn.

De laatste jaren is het aantal notarissen dat aansprakelijk wordt gesteld toegenomen. Onder meer door de vastgoedfraude is de norm waaraan de dienstverlening van de notaris moet voldoen aangescherpt. Hij heeft een zware zorgplicht om gegevens te controleren, te verifiëren of de cliënt alles begrijpt en deze te informeren over de gevolgen van de transactie. Dit schiet er wel eens bij in, zeker nu sommige notarissen zoveel mogelijk aktes willen passeren om geen inkomsten mis te lopen.

Steeds vaker wordt ook misbruik gemaakt van de beroepsaansprakelijkheidsverzekering van de notaris. Bij een familieruzie over een testament is de zondebok snel gevonden in de notaris, zeker als daar ook nog iets te halen valt. Het resultaat is dat de verzekeraar kosten moet maken om te procederen en uiteindelijk vaak een schikking treft om er vanaf te zijn. Ongeacht de schuld van de notaris.

Vooral in het personen- en familierecht, waarvoor de doe-het-zelfnotaris veel diensten aanbiedt, komt dit voor. Een notaris die zijn cliënt zelf de akte laat maken en hem alleen heeft ontmoet voor een handtekening, begint al met een achterstand. Of de bezwaren van het traditionele notariaat nu werkelijkheid worden of niet, prijsvechters hebben de schijn tegen.

„Onzin”, zegt een van de initiatiefnemers van de doe-het-zelfwebsite, mr. H.J. van der Tak. Het gaat erom dat je kunt laten zien wat een cliënt wil. „Dat kan juist goed met de vraag/antwoord velden op de website. Die heeft de cliënt zelf ingevuld.”

De vraag of de marktwerking te ver is doorgeschoten, kan eigenlijk pas worden beantwoord als er meer zicht komt op de kwaliteit die de prijsvechters leveren. Dat lijkt een kwestie van natuurlijke selectie, net als elders op de vrije markt: de notaris die té haastig te werk gaat, wordt teruggefloten door de (tucht)rechter en verliest zijn cliënten, en de notaris die weigert commercieel te denken wordt weggeconcurreerd.