Raúl zet partij op scherp met film

De Cubaanse leider Raúl Castro ontsloeg in maart enkele partijkopstukken. Een film die nu in de partij wordt vertoond, legt uit waarom dat gebeurde.

Cuba's former foreign minister Felipe Perez Roque is seen in Havana in this February 11, 2009 file photo. Perez Roque, who had lost his job as foreign minister in a government reshuffle earlier this week, also resigned from his other jobs in the Cuban government and the ruling Communist Party and admitted in a letter published on March 5, 2009 in the state-run press that he had committed errors. Picture taken February 11, 2009 REUTERS/Claudia Daut/Files (CUBA) REUTERS

Loyaliteit aan de partij boven alles. In Cuba wordt deze boodschap momenteel ingepeperd bij alle kaders van de regerende communistische partij. Zij krijgen daartoe een urenlange videomontage te zien die tot in detail uitlegt waarom president Raúl Castro begin maart de meest drastische wijziging van de Cubaanse regering en partij in jaren doorvoerde. Uit de video blijkt dat enkele kopstukken verwijderd werden vanwege hun dedain voor de oude generatie leiders in de partij.

Aanvankelijk kregen alleen de hoogste kaders de film te zien, maar sinds enkele weken wordt hij ook vertoond aan de lagere leden. Hun is het daarbij verboden telefoon, pen en papier, een tas, camera’s of ander opnameapparaten bij zich te hebben. Net als de staatsmedia moeten zij zwijgen over de video. Maar buitenlandse media in Havana hebben op basis van anonieme ooggetuigen de afgelopen weken een gedetailleerd beeld kunnen schetsen van de inhoud.

Een groot deel van de film beslaat een bijeenkomst van het politburo op 2 maart van dit jaar. Raúl confronteert vicepresident Carlos Lage (67), minister van Buitenlandse Zaken Felipe Pérez Roque (44) en nog enkele partijkopstukken met het bewijs dat de Cubaanse staatsveiligheidsdienst tegen hen verzameld heeft. Deze collage van heimelijk geschoten video’s en foto’s, afgeluisterde conversaties en getapte telefoongesprekken, vormt het andere deel.

De geheime dienst blijkt onder anderen Roque en Lage maanden in de gaten te hebben gehouden, nadat ze in het vizier kwamen terwijl de dienst drie andere leden van de Cubaanse nomenclatura intensief bespioneerde.

Dit betreft allereerst de arts Raúl Castellanos, een neef van Lage. Hij wordt gevolgd na tips over herhaaldelijke ‘anti-revolutionaire’ uitspraken in het openbaar.

Ook de privésecretaris van Fidel Castro, Carlos Valenciaga, wordt bespioneerd. Hij komt in opspraak als hij in september 2006 zijn verjaardag viert in het Paleis van de Revolutie. Dit wordt „ongepast” geacht, omdat in dat gebouw op dat moment ook de doodzieke Fidel Castro ligt bij te komen van een reeks complexe buikoperaties.

De hoofdrol echter, is weggelegd voor zakenman Conrado Hernández. Hij is een jeugdvriend van zowel Lage en Roque en dankzij die contacten is hij de directeur van een instituut dat namens de regioregering van Baskenland de belangen behartigt van Baskische bedrijven die actief zijn in Cuba.

Maar Hernández blijkt daarnaast actief als spion van de Spaanse geheime dienst CNI. De Cubaanse staatsveiligheidsdienst heeft dit al door vanaf het moment dat hij gerekruteerd wordt. Zij houdt Hernández strikt in de gaten, mogelijk omdat zijn vrouw werkt in het medisch centrum waar ook Fidel behandeld wordt en naar wiens gezondheid hij haar regelmatig vraagt.

Hernández ontvangt Roque en Lage op zondagen regelmatig in zijn buitenhuis in Matanzas. Daar drinken de vrienden rum, spelen ze domino en maken – net als gewone Cubanen – cynische grappen over het regime. Ze noemen de oudere leiders „levende fossielen” en „dinosauriërs” en beklagen zich over hun onvermogen het eiland goed te besturen.

Kwaad maken ze zich vooral om José Machado Ventura, een 78-jarige histórico die nog aan de zijde van de Castro’s streed in de revolutie van 1959. Hij werd begin 2008 de nieuwe nr. 2 van het regime, toen Raúl (78) zijn broer Fidel (81) definitief opvolgde als president. De jongere Roque en Lage werden verrassend gepasseerd. Voor de buitenwereld golden zij toen nog als de belangrijkste kroonprinsen van de Castro’s, maar uit de film blijkt dat ze op dat moment al uit de gratie begonnen te vallen.

Een groot deel van de film beslaat de gebeurtenissen op 23 februari 2008, de dag voordat Raúl met een toespraak in het parlement het land zal vertellen over zijn promotie en die van Ventura. Lage wordt op de 23ste alvast ingelicht door het politburo, dat hem vraagt om ‘maximale discretie’.

Die blijkt hij niet op te kunnen brengen. Zo verklapt Lage het nieuws aan Fidels privésecretaris Valenciaga (die afgeluisterd wordt na zijn ‘ongepaste’ feestje). „Ze willen me de bal niet geven”, beklaagt Lage zich tegen hem.

Dezelfde avond viert Raúl Castellanos (Lages neef met de antirevolutionaire teksten) zijn bruiloft. De camera’s van de geheime dienst bleken ook hier aanwezig. Te zien is dat Lage arriveert met bedrukt gezicht. Op het feest zijn ook Roque en Hernández, die hij het slechte nieuws meteen vertelt. Roque is woest en wil de zaak gaan aankaarten. Spion Hernández speelt het bericht binnen enkele uren door aan de Spanjaarden.

In het verslag van de politburo-bijeenkomst op 2 maart zit Raúl achter zijn met papieren bezaaide bureau, in generaalspak. Hij vertelt de ‘beklaagden’ dat Hernández en Castellanos zijn opgepakt, peilt hun reactie en confronteert hen vervolgens met alle bewijs. Die hebben daarop dan amper nog een verweer, behalve dat ze niet wisten van Hernández’ spionage.

Maar Raúl verwijt hen meer dan alleen verkeerde vrienden en een gebrek aan discretie. Hij noemt hen ‘reageerbuisleiders’. Jongelingen die via de communistische jeugd- en studentenbewegingen snel carrière maakten en te veel persoonlijke ambities ontwikkelden. Raúl, zo lijkt hij met vertoning van de film duidelijk te willen maken, accepteert dat nooit, van niemand. Hij eist onvoorwaardelijke loyaliteit. Ook (of juist) van de mensen die hem en zijn broer ooit zullen moeten opvolgen.

Voor dit artikel is gebruikgemaakt van artikelen in El País, El Mundo, Financial Times en BBC Mundo.

    • Merijn de Waal