'Meester' van dissidenten

De Poolse filosoof Leszek Kolakowski (82) was een van de theoretici van de Poolse dissidenten. Gisteren overleed hij, in zijn woonplaats Oxford.

Poolse filosoof Leszek Kolakowski (1927-2009) (FILES) This photo released by the White House 05 November, 2003, shows esteemed Polish philosopher Leszek Kolakowski who was the 2003 recipient of the John W. Kluge Prize in Human Sciences as he met with then US President Gerge W. Bush (out of camera range). Leszek Kolakowski died on July 17, 2009 in the English university town of Oxford, the Gazeta Wyborcza newspaper said on its website. He was 81. He published over 400 books and essays during the course of his career that were translated into several languages. AFP PHOTO/WHITE HOUSE/PAUL MORSE/FILES AFP

Met de dood, gisteren, van 82-jarige filosoof Leszek Kolakowski verliest Polen een man die onder het communisme een inspiratiebron was voor dissidenten. „Onze meester”, noemde oud-dissident en journalist Adam Michnik hem. Zoals veel Poolse intellectuelen begon Kolakowski als devoot aanhanger van het marxisme om het vervolgens teleurgesteld de rug toe te keren.

Het omslagpunt was een reis naar Moskou, waar hij naar eigen zeggen „de enormiteit aan materiële en spirituele verwoesting die het stalinistische systeem veroorzaakt” doorzag. Hij pleitte daarna voor communisme ‘met een menselijk gezicht’. In 1966 werd Kolakowski uit de Communistische Partij gezet, waarvan hij sinds 1945 lid was geweest.

Leszek Kolakowski werd in 1927 geboren, in een socialistisch, antiklerikaal gezin in Radom, ten zuiden van Warschau. Tijdens de Tweede Wereldoorlog doorliep hij het ondergrondse schoolsysteem in het bezette Polen. Na de oorlog studeerde hij in Lódz en promoveerde met een proefschrift over Spinoza. Vanaf 1959 leidde hij het instituut voor geschiedenisfilosofie in Warschau.

Na zijn verbanning uit de partij verloor hij in 1968 ook zijn baan als professor aan de universiteit. In maart van dat jaar gingen Poolse studenten de straat op. Kolakowski steunde het protest en kon inpakken. Enkele maanden later emigreerde hij, eerst naar Parijs, daarna naar het Britse Oxford, waar hij ruim dertig jaar verbonden was aan het All Souls College, en waar hij gisteren ook overleed.

In Frankrijk leverde hij bijdrages aan Kultura, het blad van Poolse politieke bannelingen. In 1977 werd hij lid van KOR, het door dissidenten opgerichte Comité ter Verdediging van Arbeiders, de voorloper van de vrije vakbond Solidariteit. Hij was spreekbuis en inspirator van antiklerikale, intellectuele dissidenten in Polen, zoals Adam Michnik en Jacek Kuron.

Kolakowski, die tientallen internationale prijzen kreeg, publiceerde meer dan vierhonderd werken. Onder dissidenten was de filosoof bekend om De priester en de nar, over hij strategieën voor een vreedzame belegering van het regime, en om These over hoop en wanhoop, een pleidooi voor een stapsgewijze verandering van het systeem.

In 1978 verscheen zijn misschien wel beroemdste boek, het ook in het Nederlands vertaalde Geschiedenis van het Marxisme, over de opkomst en ondergang van de ideeën van Karl Marx. Volgens Kolakowski was het stalinisme geen anomalie, maar de logische uitkomst van het marxisme.

    • Stéphane Alonso