Een monotheïstische republiek

Dit schreef Mir Houssein Mousavi, de oppositieleider in Iran: „Het republikeinse aspect van het regime (Nezam) wordt naar de slachterij gebracht en feitelijk wordt daarmee de onverenigbaarheid van de islam met de republiek bewezen. Deze zaak zal twee groepen blij maken. Allereerst de mensen die vanaf het begin van de Iraanse revolutie tegenover ayatollah Khomeini stonden en beweerden dat dit tot vroom despotisme zal leiden, omdat de religieuzen ten onrechte denken dat zij met dwang het volk naar het paradijs kunnen brengen. De tweede groep, de pleitbezorgers van de mensenrechten, beweerde dat in de grond de religie en de islam een hindernis vormen voor het realiseren van een republiek.”

Het zijn woorden uit Mousavi’s vijfde verklaring, geschreven zeven dagen na de eerste onlusten in Iran. Hij voegde eraan toe dat hij de politieke arena heeft betreden om te bewijzen dat de republiek wel verenigbaar is met de opvattingen van ayatollah Khomeini.

Sommigen zeggen dat we dit soort exegeses van Mousavi niet al te serieus moeten nemen. Waarom eigenlijk? Omdat hij daarmee twee doelen probeert te bereiken. Ten eerste wil hij de oprechte aanhang van het regime aan zich binden. En ten tweede wil hij binnen het regime een verandering teweegbrengen. Daardoor kan en mag hij zich voorlopig niet buiten de legaliteit begeven.

Of deze interpretaties juist zijn, weet ik niet. Wat ik wel weet, is dat het Iraanse volk voor de republiek van vrijheden en niet voor het islamisme gaat. Niet Mousavi heeft het volk geleid, maar het volk heeft Mousavi geleid.

Terug naar zijn fundamentele stelling. De (on-)verenigbaarheid van het individuele geloof en politiek stond nooit ter discussie. Politici mogen worden geïnspireerd door het geloof of door een ideologie. Wat hier wel ter discussie staat is de verenigbaarheid van een politieke rechtstatelijke orde met rechtstreekse toepassing van religieuze regels. Monotheïstische religies met hun universele claim op waarheid, gerechtigheid en hun apocalyptische toekomstvoorspellingen hebben in feite de problematische relatie tussen religie en politiek in het leven geroepen. In Der Monotheismus als politisches Probleme. Ein Beitrag zur Geschichte der politischen Theologie im Imperium Romanum (1935) stelde Erik Peterson in het licht van het nazisme de relatie tussen monotheïsme en politiek ter discussie. Peterson was een theoloog en daarom sprak hij over de goddelijke monarchie.

De these van Peterson luidt als volgt: “(...) [D]e leer van de goddelijke monarchie moest schipbreuk lijden op het dogma van de triniteit, en de interpretatie van de Pax Augusta moest stuklopen op de christelijke eschatologie. Daarmee is niet alleen theologisch het monotheïsme als politiek probleem achterhaald (erledigt) en het christelijk geloof bevrijd uit de verbinding met het Imperium Romanun, maar ook fundamenteel de breuk met elke ‘politieke theologie’ voltrokken, die de christelijke verkondiging ter rechtvaardiging van een politieke situatie misbruikt. Slechts op de bodem van het jodendom of heidendom kan er zoiets als een ‘politieke theologie’ bestaan. De christelijke verkondiging van de drie-ene God echter staat aan gene zijde van jodendom en heidendom; het geheim van drie-eenheid bestaat immers alleen in de godheid zelf, niet de schepping. Zoals ook de vrede, die de christen zoekt, door geen enkele keizer gegarandeerd wordt, maar alleen een geschenk is van degene, die alle verstand te boven gaat.”

Het is natuurlijk bizar om van deze theoloog te horen dat alleen heidenen en joden een politieke theologie kunnen ontwikkelen. De heidenen leefden onder een polytheïstische cultuur. Pax Romana had nooit interesse in andermans religie, maar wel in andermans land en geld. Het was zelfs in strijd met de Romeinse cultuur om hun goden (dus niet één god maar meerdere) op te leggen aan anderen. De islam en het christendom doen dat wel. De Romeinen spraken in termen van goden. En dan nog die joden! Het is een particuliere religie voor een specifiek volk dat regelmatig bereid blijkt om onder de heerschappij van anderen volkeren te leven – totdat het bijna uitgeroeid was en besloot om een eigen staat op te richten.

Maar Petersons analyse is buitengewoon van belang voor het begrijpen van totalitaire ideologieën en hun politieke theologie die door en door monotheïstisch van aard zijn. Hitler en Stalin waren uiteraard heidense figuren die niets wilden weten van officiële kerken. Maar wat ze ontwikkeld hadden, was niets anders dan een politieke theologie die zonder monotheïstische traditie ondenkbaar was. Hitler en Stalin waren conceptueel gezien christelijker dan tot nu toe werd gedacht. Hetzelfde geldt voor Khamenei en Ahmadinejad: ze zijn islamitischer dan meneer Mousavi denkt.

De republiek botst met monotheïstische ordes. Het republikeinse idee kan echter alleen worden verwerkelijkt in het polytheïsme als een maatschappijvorm. Wat is dat? Dit is de godsdienstvrijheid die een vreedzame competitie tussen goden en religies heeft kunnen institutionaliseren. De ene godsdienst moet de claim op waarheid en gerechtigheid van de andere aanvaarden.

Het republikeinse idee is gefundeerd op drie principes: vrijheid van meningsuiting, vrijheid van godsdienst en gelijkheid. Deze drie principes zijn onverenigbaar met een regime van absolute waarheid. Niet voor niets keerden de Koran en Mohammed zich genadeloos tegen het polytheïsme (shirk). Daarom werden de moshrikoen (de polytheïsten) als vijanden van de islam bestempeld.

De goddelijke monarchie zoals die in Iran wordt toegepast, wordt nu bedreigd door de groene beweging die meer is en meer wil dan meneer Mousavi. Wat Mousavi precies bedoelde met de eerder geciteerde passage, zal de toekomst uitwijzen.

Maar ayatollah Khomeini, de leider van de islamitische revolutie, wist het beter: „De islamitische republiek, niet een woord meer en niet een woord minder.” De ayatollah wist dat de islam zal moeten prevaleren boven de republiek. Islam, en dus ook Mohammeds traditie, heeft de republiek verslonden. Nu wil Mousavi de profeet Mohammed depolitiseren. De huidige Iraanse revolutie is daarom een republikeinse revolutie.

Wilt u reageren? Dat kan via nrc.nl/ellian (Bijdragen worden openbaar na beoordeling door de redactie.)