Verzet is smerig

Verzet is smerig DVD VOORKEUR DVD FILM L’armée des ombres. Regie: Jean-Pierre Melville. Met: Lino Ventura, Simone Signoret.€ 6,99 ****

DVD FILM

L’armée des ombres. Regie: Jean-Pierre Melville. Met: Lino Ventura, Simone Signoret.€ 6,99 ****

„Slechte herinneringen, die niettemin welkom zijn – ze vormen mijn lang vervlogen jeugd.” Met dat fraaie motto begint L’armée des ombres (1969) van de Franse regisseur Jean-Pierre Melville. Hij maakte de film over het Franse verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog tussen zijn beroemde gangsterfilms met Alain Delon door, zoals Le samouraï (1967) en Le cercle rouge (1970), die nu te zien zijn tijdens het Delon-retrospectief in het Filmmuseum in Amsterdam.

Hoewel de film niet is gebaseerd op zijn eigen herinneringen maar op een gelijknamig boek van Joseph Kessel uit 1943, impliceert het motto dat de film voor Melville autobiografische betekenis had. De regisseur was zelf lid van het verzet, al is de precieze aard van zijn activiteiten altijd wat schimmig gebleven. Schimmen en schaduwen zijn ook de personages die deze film bevolken. Verzetsleider Philippe Gerbier (met veel gezag gespeeld door Lino Ventura) en zijn kameraden zijn in de illegaliteit voortdurend in de weer met maskerades en valse identiteiten. Hoewel Melville de film omkadert als ‘herinneringen’ ligt het perspectief toch bij de oorlog als tegenwoordige tijd; de uitkomst is volstrekt ongewis. Wat de leden van de verzetsgroep in beweging brengt is ook niet zozeer het verre perspectief op een overwinning, maar een morele keuze in het hier en nu: hoe te leven onder de Duitse overheersing.

Verzet is bij Melville een smerige zaak. Buitengewoon sterk is een scène waarin een verrader moet worden geliquideerd in een leegstaand huis. Een relatief humane executie door een pistoolschot is onmogelijk, omdat dat te veel lawaai geeft. Onhandig gaan de verzetsmensen op zoek naar een andere methode. Een geschikt mes blijkt niet voorhanden te zijn. Dan rest alleen verwurging, maar hoe? Met de blote handen? Een lap stof biedt uiteindelijk uitkomst.

Melville laat niet in de hoofden van zijn personages kijken, al geeft hij aan de meeste van hen een korte, pregnante voice-over. De personages hebben geen verleden en ook geen toekomst, wat aan de film een abstracte sfeer geeft. Een van de verzetsleiders is een wiskundige. Als Philippe zich een maand moet schuilhouden, heeft hij als enige afleiding de wiskundige studies van zijn kameraad. Terwijl de nazi’s hun slachtoffers met marteling en terreur trachten te reduceren tot dieren, tot louter pijn en angst, put hij zo troost uit abstracties die de mens juist overstijgen. De personages bewegen zich in L’armée des ombres tussen dierlijkheid en abstractie. Alleen voor de mens is geen plaats in deze duistere tijd.

    • Peter de Bruijn