Obama leurt met bewoners van 'Gitmo'

Welk land krijgt welke gevangen uit Guantánamo?

Italië krijgt drie ‘specifieke gevangenen’, Albanië vijf Oeigoeren en Frankrijk neemt één Algerijn.

Guantánamo Bay sluit, maar is nog niet leeg.

Toen de Amerikaanse president Barack Obama op 21 mei in een toespraak zijn nationale veiligheidsbeleid uiteenzette, verdeelde hij de circa 240 mensen die nog vastzitten op in vijf categorieën.

Als Nederland ooit gevangen zou opnemen, komen deze uit de ‘vierde categorie’: een groep die de president in zijn rede omschreef als „gevangenen van wie we hebben vastgesteld dat ze veilig kunnen worden overgebracht naar een ander land”. Op dat moment, zei hij, hadden zijn medewerkers „vijftig gevangenen goedgekeurd voor overdracht”.

Volgens Obama is zijn regering „in voortdurend gesprek met een aantal andere landen over de overdracht van gevangenen naar hun grondgebied voor detentie en rehabilitatie”.

Het grootste deel van deze subcategorie vormt de groep van ongeveer honderd Jemenieten op Guantánamo. Washington wil hen voorlopig niet repatriëren omdat het niet voldoende vertrouwen heeft in het Jemenitische rehabilitatieprogramma voor terreurverdachten. Ook ontsnappen in het land geregeld extremisten uit de gevangenis. De VS is bang dat de Jemenieten zich bij Al-Qaeda zullen voegen.

Dat is gebeurd met een aantal van de ruim vijfhonderd gevangenen die tot op heden zijn vrijgelaten. Volgens het Pentagon is één op de zeven van hen nu betrokken bij terrorisme of militante activiteiten. De belangrijkste Talibaancommandant in het zuiden van Afghanistan bijvoorbeeld zou de voormalige ‘gevangene nr. 008’ zijn.

In Washington leeft tevens de vrees dat gevangenen in hun land van herkomst gemarteld worden. Dit betreft onder andere Oeigoeren (Chinese moslims). Vijf van de Oeigoeren in Guantánamo vonden in 2006 onderdak in Albanië, vorige maand nam Bermuda er vier op. Het eilandstaatje Palau deed zeventien Oeigoeren eenzelfde aanbod. Die hebben dat nog in overweging.

Obama zoekt de hulp van andere landen omdat hij in eigen land op breed verzet stuit tegen het toelaten van Guantánamo-gevangenen in de VS. Toen bijvoorbeeld bekend werd dat een klein deel van hen in Amerikaanse ‘supermax’ (extra beveiligde) gevangenissen opgesloten zal worden, leidde dat al tot protest, ook binnen Obama’s Democratische partij.

Maar ook andere landen zijn niet enthousiast. De EU kwam niet tot een gezamenlijk standpunt over opname van gevangenen. Elke lidstaat mag nu een eigen besluit nemen. België wil alleen mensen opnemen die bij terugkeer in hun thuisland gemarteld zullen worden. Italië vangt drie ‘specifieke’ gevangenen op. Frankrijk neemt in ieder geval één Algerijn op en beoordeelt het daarnaast – net als Portugal, Spanje, Zweden, Finland en Ierland – per geval.

Maar het is niet klaar, als Guantánamo Bay ooit dichtgaat. Veel van de gevangenen zijn daar terechtgekomen via de Amerikaanse basis Bagram bij Kabul, waar nu ruim zeshonderd ‘vijandige strijders’ vastzitten. Met de aankondiging van de sluiting van Guantánamo is Bagram veranderd van een tussenstation in een eindstation, waar gedetineerden nog altijd zonder aanklacht worden vastgehouden. Volgens mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch hebben gevangenen in Bagram minder rechten dan die in Guantánamo; zij hebben bijvoorbeeld geen recht op een advocaat. Een Amerikaanse federale rechter oordeelde in april dat bepaalde gevangenen hun detentie mogen aanvechten: niet-Afghanen die buiten Afghanistan zijn gearresteerd, naar Bagram zijn overgebracht en daar „onredelijk lang” zijn vastgehouden.

De regering-Obama ging hiertegen in beroep. Washington vindt de status van Bagram anders omdat die basis in een oorlogsgebied ligt. Zo kwamen in juni twee Amerikaanse militairen om door mortierbeschietingen van buiten de basis. Amerika wil het cellencomplex, waar nu plaats is voor 1.000 mensen, voor 60 miljoen dollar uitbreiden zodat er 1.100 extra gedetineerden bij kunnen. Uit Bagram zijn jarenlang berichten gekomen over mishandeling, maar het Pentagon ontkent de beschuldigingen.