Deur van cel gaat op een kier

Jonge Serviërs kijken uit naar de afschaffing van de Europese visumplicht.

Velen van hen ervaren Servië als een gevangenis en zijn nog nooit het land uit geweest.

Servische Aleksandra heeft straks geen visum nodig om naar de EU te reizen. Bosnische moslim Ado Hasanovic nog wel. Foto’s Mark Nozeman Project Dwelling and Belonging Serbia 2008 Nozeman, Mark

Het voorstel van de Europese Commissie om de visumplicht voor Servië, Macedonië en Montenegro per 1 januari af te schaffen, geeft jonge mensen op de Balkan het gevoel dat een gevangenisdeur op een kier gaat.

„Geen vernederingen meer”, zegt balletlerares Svetlana Seferovic (33) uit Belgrado, die net een visum voor een vakantie naar Nederland heeft gekregen. Daar gingen zenuwslopende weken aan vooraf. Documenten moeten worden vertaald, werkgeversverklaringen overlegd, verzekeringen afgesloten en een gastheer moet financieel garant staan. De meeste ambassades willen een retourticket zien, als bewijs dat de aanvrager niet wil blijven. „Als ik het visum niet had gekregen, was ik 200 euro kwijt geweest. Ik verdien 350 euro per maand.”

De visumplicht voor Schengenlanden werd begin jaren negentig ingevoerd toen Joegoslavië in oorlog raakte. Tot die tijd konden Joegoslaven vrij reizen. Na de oorlogen bleven de reisrestricties. Wie geen baan heeft of niet studeert, wordt vrijwel zeker afgewezen. Ruim 70 procent van de Servische studenten is nog nooit het land uit geweest. In enquêtes zegt 30 procent van hen te willen emigreren. Seferovic beseft dat de visa vooral een economische maatregel zijn. „De laatste had het licht uit kunnen doen, het land was leeg geweest.” Gevoelsmatig is het een straf voor een oorlog die ze niet zelf heeft gevoerd.

Javier Solana, de EU-buitenlandvertegenwoordiger, probeerde de afgelopen dagen tijdens een reis door de regio duidelijk te maken dat de liberalisatie vooral technisch is. Landen komen pas in aanmerking als ze hun bevolkingsregistratie op orde hebben, biometrische paspoorten gebruiken en de grenscontroles goed zijn, om georganiseerde misdaad en smokkel tegen te gaan.

Maar voor mensen in de regio is het politiek. Vrij reizen is voor hen een privilege dat sommige ex-Joegoslaven wel wordt gegund en anderen niet. Slovenië behoort inmiddels tot de Schengenzone. Ook Kroaten hebben geen visum meer nodig, omdat Kroatië kandidaat-lid is. Macedonië, Servië en Montenegro mogen vanaf 1 januari op de ‘witte Schengenlijst’, maar Bosnië-Herzegovina en de voormalige Servische provincie Kosovo niet. Ook Albanië moet wachten.

Bosnische moslims hebben teleurgesteld en kwaad gereageerd. Bosnische Kroaten hebben vaak zowel een Bosnisch als een Kroatisch paspoort. Bosnische Serviërs kunnen proberen aan een Servisch paspoort te komen en daarmee straks gemakkelijk naar EU-landen te reizen. De moslims blijven als enigen achter in hun ‘ghetto’, zoals het gisteren in de kranten wordt omschreven. De Groene fractie in het Europarlement wil een debat over de positie van Bosnië. Volgens fractieleider Daniël Cohn-Bendit is het een belediging voor ‘de groep die het meest heeft geleden tijdens de oorlog’.

Het voorstel van de Europese Commissie brengt ook Servië in een spagaat. De vroegere Servische provincie Kosovo heeft zich in 2008 onafhankelijk verklaard. Servië erkent die onafhankelijkheid niet, maar de meeste EU-landen wel. Doordat Servië nu wel op de ‘Witte Schengenlijst’ komt en Kosovo niet, moet Servië meewerken aan grenscontroles. Daarmee wordt volgens de nationalistische partijen in het parlement de facto de onafhankelijkheid van Kosovo erkend en dat willen ze niet.

Balletlerares Seferovic vindt het vooral treurig voor de Bosniërs en Kosovaren, omdat ze daarmee nog langer ‘tot hun eigen landje veroordeeld zijn’. „Opsluiting en isolatie is de beste manier om positieve veranderingen tegen te gaan.”