Verstrikt in toezegging aan Obama

Wat is er nu beloofd in Washington? Neemt Nederland gevangenen uit Guantánamo Bay op? Kamerleden zijn in verwarring. „Dat is niet professioneel.”

Premier Balkenende zei na zijn bezoek aan president Obama tegen schrijvende journalisten: „Wanneer het sluiten van Guantánamo vastzit op enkele mensen, dan wil ik bezien wat de mogelijkheden zijn.” Minister Verhagen (Buitenlandse Zaken, CDA) zei: „Er is niet gesproken over overname van gevangenen.”

De verwarring is groot over wat premier Balkenende dinsdag in het Oval Office van het Witte Huis nu wel of niet heeft toegezegd over de opname van gedetineerden uit terreurgevangenis Guantánamo Bay. President Obama heeft als doel de omstreden gevangenis uiterlijk per januari 2010 te sluiten. Tot nu toe was minister Verhagen steeds duidelijk: Nederland neemt geen ex-gevangenen op. Het kabinet is wel bereid, in EU-kader, om „mee te denken” over de sluiting, zo was aldoor het standpunt. Dat meedenken heeft dan betrekking op bijvoorbeeld de mogelijkheden om opname van ex-gedetineerden in landen van herkomst of derde landen te faciliteren, of op juridische bijstand.

Voor de televisiecamera was Balkenende na het bezoek weer iets vager: „Ik heb gezegd van kijk, als het sluiten van Guantánamo Bay nu tot onoverkomelijke problemen zou gaan leiden, dan wil ik bezien of Nederland een bijdrage kan leveren. Dat is geen garantie, maar ik wil wel kijken wat de mogelijkheden zijn.”

Opmerkingen van minister Hirsch Ballin (Justitie, CDA) gisteren voor de NOS-radio gingen weer wat verder. Hij zei dat de situatie zich kan voordoen „dat de mensen ergens moeten worden ondergebracht”. „Ik voeg daar aan toe dat als dat aan de orde komt – met een streep onder ‘als’ natuurlijk – dat we dan de dossiers van degene om wie het gaat echt helemaal moeten zien, zodat we weten om wie het gaat.”

De meeste betrokken Kamerleden trekken uit de uitlatingen van Balkenende, en ook die van Hirsch Ballin, de conclusie dat er in het Witte Huis een aanbod is gedaan. „Dat is niet buitengewoon professioneel”, zegt PvdA’er Martijn van Dam. Tot nu is een minderheid van VVD, D66 en GroenLinks bereid om gevangenen op te nemen. Van Dam: „Het is heel riskant om iets toe te zeggen wat de Kamer niet wil. Dan sla je een modderfiguur.” SP’er Harry van Bommel zegt: „Dit was geen zachte toezegging. De premier zit lang genoeg in het vak om te weten wat je na afloop van zo’n bezoek wel en niet moet zeggen. Als je eenmaal zo’n toezegging doet, kun je niet meer terug. De Amerikanen zorgen nu wel dat ze aan onze voorwaarden voldoen.” Raymond de Roon van de PVV gaat er vanuit dat de premier „betoverd was door het moment”.

CDA’er Maarten Haverkamp vindt dat er niets nieuws onder de zon is. Volgens hem wordt er nu „een onjuiste spin of duiding” aan de opmerkingen van Balkenende gegeven. „Er is niet iets nieuws toegezegd.” Maar hij voegt er aan toe dat zijn partij niet zal blijven weigeren om gevangenen toe te laten. Dan moeten eerst de Amerikanen er zelf alles aan hebben gedaan om de voormalige verdachten op te nemen, er moet dan in EU-verband overeenstemming over zijn, de personen moeten zelf naar Nederland willen en ze moeten „herplaatsbaar” zijn in onze samenleving. „Dat zie ik allemaal niet zo gauw gebeuren.”

De Europese Unie gaf op 3 juni samen met de VS een verklaring uit over Guantánamo Bay. De EU sprak uit dat ze positief tegenover de sluiting van de gevangenis staat, dat de verantwoordelijkheid voor opvang van de gedetineerden geheel bij de Amerikanen ligt en dat individuele lidstaten kunnen besluiten om ex-gevangenen op te nemen. Sommige landen, zoals België en Italië, hebben inmiddels toezeggingen gedaan die verder gaan dan de Nederlandse opstelling. Omdat besluiten van de lidstaten consequenties kunnen hebben voor andere landen – de grenzen zijn immers open – zijn afspraken gemaakt over informatieuitwisseling over de desbetreffende personen. Dat aspect zal ook vandaag en morgen worden besproken bij een bijeenkomst van justitieministers in Stockholm.

De partijen die in Tweede Kamer tegen zijn vinden dat de Amerikanen het door henzelf gecreëerde probleem moeten oplossen. Het gaat om terreurverdachten die in sommige gevallen al zeven jaar zonder proces zijn vastgehouden. Van Dam: „Hoewel ze niet veroordeeld zijn gaat het wel soms om mensen die in een Al-Qaeda-trainingskamp zijn opgepakt. De Amerikaanse samenleving moet de opvang van nog circa 150 mensen zelf wel aankunnen.”

PVV’er De Roon: „Het gaat om personen tegen wie een zware verdenking van terrorisme was. Laten de VS die maar in eigen land houden. Wij vinden dat andere EU-landen ze ook niet moet opnemen.” Volgens SP’er Van Bommel gaat het om zwaar getraumatiseerde mensen. „Eigenlijk zijn ze zeven jaar opgeleid tot terrorist. Die kunnen wij niet opnemen. En er is weinig politiek gewin mee te halen, of je moet stemmen willen trekken van de Talibaan.”

    • Herman Staal