Nog even, dan sluiten ze de tent

Geavanceerde drukkerijen gaan kopje-onder. Tot verbijstering van de hele grafische industrie. Er heerst crisis. Al een poos, maar de recessie maakt die crisis meedogenloos zichtbaar.

Roto Smeets Utrecht dat in 2010 dichtgaat. Foto’s Evelyne Jacq Nog even, dan sluiten ze de tent Recessie Hoe de grafische industrie in Nederland het hoofd boven water probeert te houden Geavanceerde drukkerijen gaan kopje-onder. Tot verbijstering van de hele grafische industrie. Er heerst crisis. Al een poos, maar de recessie maakt die crisis meedogenloos zichtbaar. Europa, Nederland, Utrecht, 07-07-2009 Roto Smeets drukkerij. Rotatie offset. Roto Smeets is gespecialiseerd in het produceren van kwaliteitsdrukwerk voor efficiënte massacommunicatie. Zowel nationaal als internationaal. Het bedrijf verzorgt het drukprocédé, maar ook de dienstverlening eromheen. Van advies, pre-media, nabewerking, predistributie tot distributie. De drukkerij in Utrecht moet volgend jaar de deuren sluiten. Roto Smeets Group maakt deel uit van de top-vijf van onafhankelijke grafische ondernemingen in Europa die papier als belangrijkste informatiedrager gebruiken en drukwerk produceren en leveren. Foto: Evelyne Jacq Jacq, Evelyne

John Caris, bestuursvoorzitter van het grafische bedrijf Roto Smeets Groep, spreekt liever niet af in zijn rotatiedrukkerij in Utrecht. Hij wil best praten over de sluiting van de 175 jaar oude drukkerij, maar dan bij zusterbedrijf Grafiservices om de hoek. De emoties zijn nog te vers. „Volwassen mensen stonden te huilen in de kantine toen ik in mei de sluiting aankondigde”, zegt Caris.

Roto Smeets Groep, het grootste grafische bedrijf van Nederland, moet reorganiseren en wil niet meer in de Utrechtse rotatiedrukkerij investeren. „Als niemand een stap terug wil doen ten opzichte van de concurrentie wacht ons allemaal een koude sanering”, zegt Caris. ‘Utrecht’ sluit in 2010, ten koste van 200 arbeidsplaatsen. In totaal verdwijnen bij de groep 450 banen, eenvijfde van het totaal.

Roto Smeets is niet het enige grafische bedrijf dat in moeilijkheden verkeert. De hele grafische sector lijdt, in Nederland en in het buitenland. Structureel. Oplages dalen, kosten stijgen en digitale media vervangen drukwerk. Elke nieuwe pers draagt bovendien bij aan de overcapaciteit en meer stilstand van dure machines. De economische crisis heeft de moeilijkheden alleen maar groter gemaakt. De concurrentie uit Europa is wegens de overcapaciteit moordend. Met als gevolg: faillissementen, reorganisaties en ontslagen.

Veel drukkerijen staan op de rand van de afgrond, beaamt bestuurder Edwin Bouwers van FNV Kiem. Tijdens de dotcomcrisis maakte de bedrijfstak al een magere tijd door en daarvan is die volgens hem nog niet hersteld. Zijn vakbond is op dit moment betrokken bij twintig grote reorganisaties in noodlijdende bedrijven. „Veel grafische bedrijven hebben geen vet meer op de botten”, zegt Bouwers.

En de neergang gaat hard. Dit jaar slinkt de omzet in de hele bedrijfstak met 20 procent. De werkgelegenheid daalt dit jaar net zo hard, voorspellen werkgevers en bonden in de vanouds altijd hecht georganiseerde bedrijfstak. Dat zou neerkomen op een verlies van 8.000 banen. In de eerste drie maanden van dit jaar werden 2.000 grafici werkloos.

De grootste reorganisatie heeft plaats bij Roto Smeets Groep. Het bedrijf ondervindt zware concurrentie op de Europese markt voor met name tijdschriften. Daar heerst een overcapaciteit van 20 procent: een op de vijf persen staat regelmatig stil en dat kost veel geld. Roto Smeets behaalde vorig jaar nog een bescheiden winst (1,3 miljoen euro op een omzet van 448 miljoen euro) maar verwacht voor 2009 verlies te lijden. Consolidatie ligt bij overcapaciteit voor de hand. Maar een overname van de Europese drukkerijen door de Canadese groep Quebecor en later een fusie met deze bedrijven mislukten door onwillige aandeelhouders en problemen met de financiering van het akkoord. Roto Smeets kiest nu, door de nood gedwongen, voor een zelfstandig voortbestaan. „Onze enige oplossing is nu om zelf capaciteit te verminderen”, zegt Caris. Het bedrijf zet dertien oudere persen stil.

Bij het Koninklijk Verbond van Grafische Ondernemingen (KVGO), de werkgeversorganisatie, spreken ze van een uiterst precaire situatie. „De afgelopen maanden ging het nog slechter dan waarmee wij rekening hadden gehouden”, zegt werkgeversvoorzitter Klaas Koekkoek. De gouden tijden van weleer – eind jaren negentig groeide de omzet in de grafische sector harder dan het gemiddelde in de Nederlandse industrie, tot internet toesloeg – keren volgens Koekkoek niet meer terug. „De vraag naar drukwerk daalt structureel, want de manier waarop mensen informatie tot zich nemen, verandert”, zo beschrijft hij kortweg de crisis die de bedrijfstak teistert.

Hoeveel grafische bedrijven precies acute problemen hebben, weet het KVGO niet. „Wij hebben geen inzage in ieders boekhouding”, zegt Koekkoek. Maar het is bekend dat met name enkele tientallen prijsvechters, die grote oplagen drukken tegen lage marges, het zwaar hebben. FNV-bestuurder Bouwers zegt te weten dat sommige bedrijven een kwart onder de kostprijs offreren om de persen maar te laten draaien. Mei en juni waren dramatisch. Volgens de website Curatoren.nl steeg toen het aantal faillissementen in de grafische sector het snelst van alle bedrijfstakken in Nederland.

Het verhaal van het gerenommeerde Hollandia uit Heerhugowaard is tekenend voor de sector. Op dinsdag 26 mei sprak de rechter-commissaris in Alkmaar het bankroet uit van het familiebedrijf. Hollandia had altijd grote klanten als Philips, Corus en buitenlandse autoproducenten en elektronicabedrijven. Maar toen grote opdrachtgevers uit Japan en de VS vorig najaar hun orders terugtrokken, verloor Hollandia een fors deel van de omzet. „Nationaal georiënteerde drukkerijen ging het toen nog goed, wij hadden al last van de crisis”, zegt Michael Gude, voormalig commercieel directeur van Hollandia.

Twee reorganisaties konden het bedrijf niet redden. Een poging om samen te werken met collega-drukker Habo Dacosta in Vianen mislukte. Amstel Lease, financier van Hollandia en eigenaar van de rotatiepers, blokkeerde volgens Gude het akkoord met Habo Dacosta. „De leasemaatschappij wilde niet afschrijven op de rotatiepers.” Van Amstel Lease (onderdeel van ABN Amro) mocht Hollandia niet langer deze machine (de belangrijkste pers voor de grootste oplagen) gebruiken. Dat nekte het bedrijf. De directie vroeg faillissement aan. Ruim honderd grafici verliezen hun baan, want een ‘doorstart’ is mislukt. „Niemand wil de machines hebben”, zegt curator Alfons Dunselman van het Alkmaarse kantoor Schenkeveld. „De concurrenten willen alleen klanten overnemen en geen apparatuur.” Dunselman houdt nu een internetveiling.

De bedrijfstak reageerde verbijsterd op het bankroet. Hollandia! Hollandia was een modelbedrijf: innovatief, duurzaam, technisch hoogstaand. De familie Gude nam in januari nog Stadsdrukkerij Amsterdam over, dat overigens buiten het faillissement blijft. Hollandia investeerde volop in de nieuwste machines. „Wij hebben altijd geprobeerd state-of-the-artapparatuur in huis te hebben”, bevestigt Gude. „Maar we hadden hoge leningen voor de machines. Dat breekt je op als de markt tegenzit, als niemand meer wil betalen voor dienstverlening en kwaliteit en alleen nog let op prijs.” Amstel Lease wil niet ingaan op individuele klanten.

De afgelopen tien jaar heeft de grafische bedrijfstak de oplossing voor zijn problemen te veel gezocht in techniek, meent Bouwers van FNV Kiem. „Drukkers hadden moeten investeren in marketing, niet in ‘ijzer’. De vraag die centraal had moeten staan is: wat wil mijn klant? En niet: wat voor pers heeft de concurrent en moeten wij die ook?” zegt hij.

De enige manier om de crisis te overleven lijkt samenwerking. Rabobank stelt in haar jongste trendrapport over de sector dat het voor grafische ondernemers zaak is te blijven investeren in productiemiddelen en te innoveren, in technologie, duurzaamheid en organisatie. „Het is verstandig dit te doen samen met klanten en leveranciers. Kansrijk is samenwerking met bedrijven uit de creatieve sector”, aldus Rabobank.

In deze competitieve bedrijfstak komen fusies tussen drukkerijen, en daarmee inkrimping van het machinepark, echter niet snel van de grond. Roto Smeets Groep bewees het. „Het verbaast me dat samenwerking vaak achterwege blijft”, zegt Bouwers van FNV Kiem. Volgens Gude van Hollandia vinden banken en leasemaatschappijen het niet altijd in hun belang om machines af te stoten. „Financiers willen zo min mogelijk verlies afboeken. Zo blijft veel capaciteit staan in een markt waarin de vraag verder wegvalt.”

    • Jan Benjamin