Je ontdooit de eitjes weer als je ze nodig hebt

Het AMC vriest eicellen in voor vrouwen die willen of moeten wachten met kinderen krijgen.

Maar het was toch juist gevaarlijk om op latere leeftijd kinderen te krijgen?

Je ontdoit de eitjes weer als je ze nodig hebt. Illustraties Merlijn Draisma Draisma, Merlijn

Je bent 37. Wil je nog een paar jaar wachten met kinderen krijgen? Bijvoorbeeld omdat je nog niet de juiste man hebt gevonden? Of omdat je nog wat langer aan je carrière wilt werken?

Dat kan vanaf volgend jaar bij het Academisch Medisch Centrum (AMC) in Amsterdam. Ze vriezen je eicellen in tot min 200 graden. Dan heb je nog even de tijd.

Het kan, zegt hoogleraar voortplantingsgeneeskunde Fulco van der Veen van het AMC. Hij vriest de laatste twee jaar soms al eicellen in tijdens gewone reageerbuisbevruchtingen (ivf).

De reden was tot nu toe simpel. „Als je bij een gewone ivf-behandeling eicellen bij een vrouw hebt weggehaald, moeten die binnen een paar uur worden bevrucht met zaadcellen. Anders gaan ze verloren”, zegt Van der Veen. Maar als de man op dat moment geen sperma kan produceren omdat hij ergens anders is, of te zenuwachtig, dan vriest Van der Veen die eicellen in. „Dat hebben we nu een keer of tien gedaan en daar zijn inmiddels drie kinderen uit geboren.” Elders in de wereld gebeurt het al een jaar of drie, schat hij. „Wij hebben het geleerd van Japanners.”

Een bevruchte eicel – een embryo – invriezen na een reageerbuisbevruchting die niet meteen nodig is, dat gebeurt al jaren. De embryo’s blijven vele jaren goed en het invriezen vermindert de kans op een zwangerschap nauwelijks.

Onbevruchte eicellen invriezen was een stuk moeilijker. „Vooral doordat eicellen de grootste cellen van het menselijk lichaam zijn”, zegt Van der Veen. „Als je ze met de traditionele, langzame methode, invriest, ontstaan er ijskristallen die de cel kapot maken.” De oplossing bleek: snel invriezen in vloeibaar stikstof, gedompeld in een soort antivries. „De eicellen ‘verglazen’ dan. Dat gaat goed.”

Dat staat helemaal niet vast, menen andere medici. „Ik vind de behandeling die het AMC aanbiedt heel prematuur”, zegt Hans Evers, gynaecoloog en hoogleraar voortplantingsgeneeskunde aan het Maastricht Universitair Medisch Centrum. Volgens hem is de kans slechts 2 à 3 procent dat een eicel die een vrouw van 35 jaar laat invriezen na inplanting aanslaat en uitgroeit tot een embryo. „Het AMC maakt vrouwen blij met een dode mus”, zegt Evers. „In Maastricht beginnen we er niet aan.”

In een rapport van de Nederlandse gynaecologen en embryologen, verenigd in de NVOG, van een jaar geleden staat dat uit 4,5 procent van de weer ontdooide eicellen een zwangerschap ontstond. De kans om na eenmaal terugplaatsen van één of twee embryo’s een kind mee naar huis te krijgen is dan bijna 40 procent. Het waren op tijd geboren kinderen, zonder handicaps. Het standpunt van de NVOG is dat het invriezen van eicellen kan worden toegepast, mits de geboren kinderen jarenlang worden gevolgd.

Het NVOG-rapport meldde dat er in de wetenschappelijke literatuur pas 28 geboortes volgens die methode zijn beschreven. Evers vindt het daarom veel te vroeg om de behandeling bij mensen „te proberen”. De Maastrichtse gynaecoloog: „Ontwikkel die techniek nou eerst eens even door!” Van der Veen: „Het gaat hard. Inmiddels zijn er 900 kinderen beschreven.”

De weerstand vanuit het Maastrichtse ziekenhuis betreft ook de ethiek. Om statistisch kans te maken op één bevruchte eicel later, moeten vrouwen volgens Evers zeker een half jaar lang een intensieve hormoonbehandeling ondergaan, die ongeveer tien eicellen per maand kan opleveren. Twee jaar geleden is op Europees niveau tussen artsen afgesproken geen eicellen te implanteren bij vrouwen ouder dan vijftig jaar. Evers vindt: „Je bezorgt zo’n kind wel een heel oude moeder.”

Ook bij het UMC Utrecht zijn er grote bedenkingen tegen het plan van het AMC. Bart Fauser, hoofd van de afdeling Vrouw en baby en hoogleraar voortplantingsgeneeskunde in Utrecht, heeft ethische en maatschappelijke bezwaren. „We proberen als maatschappij de risico’s die ontstaan bij late zwangerschappen (onder meer een grotere kans op een kind met het syndroom van Down, red.) terug te dringen. Bijvoorbeeld door preventie en voorlichting. Maar nu doen we dit. Het is een move in de tegenovergestelde richting.”

Invriezen van eicellen gebeurt nu vooral bij jonge kankerpatiëntes voordat ze chemotherapie of bestraling krijgen. Daardoor kunnen ze steriel worden. Als ze voor de behandeling een hormoonstimulatie ondergaan waarbij een aantal eicellen versneld rijpt, kunnen die met een lange naald uit de eierstokken worden gehaald (net als bij gewone ivf) en daarna worden ingevroren.

Het AMC wil de techniek nu ook aanbieden aan vrouwen die weten dat hun vruchtbare jaren eindig zijn, die een kind willen, maar de vader nog niet hebben gevonden. Een vrouw van 25 kan daarvoor straks nog niet bij het AMC terecht. Die heeft, zegt Van der Veen, nog zeker tien jaar voor de boeg om de ware te vinden en op een natuurlijke manier zwanger te worden. Een vrouw van 35 kan wel terecht, maar moet dan wel snel zijn want een paar jaar later zijn haar eicellen alweer een stuk minder kansrijk. „Wij vinden ook dat een vrouw haar kinderen op tijd moet krijgen. Maar als dat niet lukt heb je deze mogelijkheid. We beginnen de behandeling alleen als er een diepe kinderwens is die op dat moment niet kan worden vervuld”, zegt Van der Veen. „Dat bespreken we uitgebreid.”

Guido de Wert, hoogleraar ethiek van de voortplantingsgeneeskunde aan de Universiteit Maastricht, vindt dat verantwoord – binnen voorwaarden. „Critici hebben een paar tegenwerpingen gemaakt. De eerste is de vraag of je de natuur zijn gang moet laten gaan. Maar we grijpen voortdurend in de natuur in, dus dit argument is zeker geen reden voor een algemeen verbod.”

Het tweede punt is de discussie over medicalisering: doordat de maatschappij vrouwen ‘opdringt’ carrière te maken, en de kinderopvang karig geregeld is, stellen veel vrouwen het moederschap uit. Moet je dit maatschappelijk probleem medisch-technisch oplossen?

De Wert: „Het advies aan vrouwen is om kinderen op tijd te krijgen, maar ook in Europese landen waarin het voor vrouwen makkelijker is om carrière en kinderen te combineren is er een trend naar het krijgen van kinderen op latere leeftijd.”

Het derde ethische punt is het risico van een zwangerschap voor de oudere moeder en het kind. De Wert: „Uit onderzoek blijkt dat als vrouwen goed worden gescreend en begeleid een leeftijdsgrens van 50 verdedigbaar is. Daarbij lijken ook de belangen van de kinderen op langere termijn voldoende gewaarborgd.”

CDA en ChristenUnie verzetten zich hevig tegen het plan van het AMC. Fractiewoordvoerder Esmée Wiegman van de ChristenUnie ziet „grote ethische bezwaren” en vindt dat het AMC de embryowet oprekt. Staatssecretaris Jet Bussemaker (Volksgezondheid, PvdA) is het niet met haar eens. Ze vindt dat het past binnen de embryowet.

Wiegman gaat Kamervragen stellen aan de staatssecretaris. Net als CDA-fractielid Janneke Schermers: „Gezondheidszorg is er om ziekten te bestrijden; niet voor dit soort luxe.”

Van der Veen (AMC): „Wij volgen het standpunt van de NVOG en gaan het eicelinvriezen aanbieden. Van de kinderen die worden geboren gaan we wel onderzoeken hoe het ze vergaat. Ook op langere termijn.”

Lees opiniestukken en praat mee op nrc.nl/discussie

    • Frits Baltesen
    • Wim Köhler