Haperende reactoren risico voor kankerpatiënt

Vanaf zaterdag gaat de kernreactor in Petten een maand dicht voor reparatie. Ook andere reactoren die medische isotopen leveren vertonen mankementen. Patiënten zijn de dupe.

Een medewerker van de kernreactor van Petten werkt met grondstof voor medische isotopen die in het reactorvat wordt geplaatst. Foto Hollandse Hoogte Vanaf zaterdag gaat de kernreactor in Petten een maand dicht voor reparatie. Ook andere reactoren die medische isotopen leveren vertonen mankementen. Patiënten zijn de dupe. Nederland Petten 6 februari 2002 Medewerker van NRG bezig op de plek waar isotopen voor onder andere medisch gebruik worden overgezet. kernenergie straling foto Harry Cock/ Hollandse Hoogte Cock, Harry;Hollandse Hoogte

Vijf stokoude kernreactoren zorgen ervoor dat overal ter wereld patiënten met hartklachten moeten wachten. De reactoren vertonen om de haverklap technische mankementen en maken dan niet genoeg radioactieve stoffen – isotopen – voor medisch gebruik. Nu dreigt het grootste isotopentekort: de benodigde reactor in Canada is minimaal een half jaar uit productie, de reactor in Petten gaat zaterdag voor een maand dicht voor onderhoud en begin volgend jaar nog eens zes maanden voor reparatie.

Met isotopen worden ziekten en uitzaaiingen in bijvoorbeeld hart, skelet, nieren en hersenen opgespoord. „Isotopen zijn schaars geworden”, zegt Fred Verzijlbergen, voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Nucleaire Geneeskunde. „In Nederland redden we ons nog redelijk, maar in Noord-Amerika en Azië moeten vele patiënten wachten op diagnose. Als de Canadese reactor niet op tijd gerepareerd wordt, krijgen we ook in Nederland een groter isotopentekort dan we ooit hebben meegemaakt.”

Er zijn wereldwijd slechts vijf kernreactoren die medische isotopen kunnen maken (zie kader). Samen bedienen ze elk jaar 46 miljoen patiënten. Gewoonlijk nemen de Chalk River reactor in Canada en de Hoge Flux Reactor in Petten elk een derde voor hun rekening. Reactoren in België, Frankrijk en Zuid-Afrika doen de rest.

Al deze reactoren zijn zo’n 40 tot 50 jaar oud en hebben regelmatig storingen. Vorig jaar lag de reactor in Petten zes maanden stil. In mei werd een radioactief lek ontdekt in het koelwatersysteem van de Canadese reactor – het derde lek in twee jaar. Die reactor gaat in ieder geval niet draaien voor het einde van dit jaar, meldden de Canadezen op 8 juli. Het is moeilijk te voorspellen welke gevolgen dat precies zal hebben voor patiënten, zegt Marc Gheeraert, voorzitter van AIPES, de Europese vereniging van bedrijven werkzaam in de nucleaire geneeskunde. AIPES stemt de productieschema’s van reactoren op elkaar af. Gheeraert: „De productie, verwerking en verspreiding van molybdeen-99, de stof waaruit de begeerde isotoop technetium-99m wordt geproduceerd, is organisatorisch ingewikkeld. Naast de reactor zijn meerdere bedrijven nodig om het molybdeen te verwerken tot een voor de arts bruikbaar product. Van reactor naar ziekenhuis duurt gemiddeld 11 dagen.” Al die tijd verliezen de isotopen radioactiviteit en vervallen tot afvalstoffen. Isotopen kunnen weliswaar vanuit Europa worden overgevlogen naar Noord-Amerika en Azië maar de extra transporttijd levert veel verlies aan grondstof op.

De zwakke gammastraling die technetium uitzendt als het vervalt is te zien op een foto. Verzijlbergen: „We koppelen de isotoop bijvoorbeeld aan fosfaat, dat wordt ingebouwd in het skelet. Hoopt het radioactieve fosfaat op één plek op, dan weet je dat daar buitengewoon actief botweefsel zit, kanker óf een ontsteking.” Op een soortgelijke manier kan niet of slecht functionerend weefsel in hart, nieren of hersenen worden opgespoord. Daar zie je dan juist weinig gammastraling. Soms worden de isotopen ook ingespoten om er lokaal een tumor of uitzaaiing mee te bestralen.

Toen Petten vorig jaar dicht moest, wegens gasbelletjes in het koelsysteem, belandden volgens Verzijlbergen meer dan 6000 patiënten op wachtlijsten. „Vooral mensen met afwijkingen aan skelet, hart en nieren. Uiterst vervelend. Gelukkig hebben we de kwetsbaarste groep, mensen met kanker, buiten schot kunnen houden. We hebben veel avond- en weekenddiensten gedraaid om te zorgen dat telkens als we wat molybdeen kregen, we zoveel mogelijk patiënten onderzochten voor het zijn radioactiviteit verloor.”

Begin 2010 wordt Petten opnieuw zes maanden stilgelegd. Dan zal het mankement van vorig jaar definitief worden verholpen. Als de Chalk River reactor dan nog niet gemaakt is, wordt de situatie kritiek. Verzijlbergen: „We kunnen niet draaien op alleen de reactoren in België, Frankrijk en Zuid-Afrika.” Gheeraert: „Volgens de planning zal de nieuwe OPAL reactor in Australië vanaf begin volgend jaar isotopen gaan leveren. Maar dat zal alleen de problemen daar en in Azië verzachten.”

Verzijlbergen twijfelt dan ook of het in 2010 lukt om kankerpatiënten te vrijwaren van wachtlijsten. „Er zijn alternatieve methoden van diagnostiek, zoals echo’s, PET-scans en isotopen die buiten de kernreactor gemaakt kunnen worden, maar die hebben allemaal hun nadelen.”

Wrang is dat in Canada al sinds 2000 twee nieuwe, complete reactoren klaarstaan: de MAPLE 1 en 2. Deze reactoren vertonen alleen zoveel ontwerpfouten dat de Canadese regering ze heeft afgeschreven. Dat leidt in Canada en in Amerika, beide sterk afhankelijk van de isotopenproductie in Chalk River, tot hevige discussie. Zo stelt het isotopenverwerkende bedrijf MDS Nordion dat de MAPLE’s binnen twee jaar gerepareerd zouden kunnen worden voor een acceptabel bedrag.

Gheeraert: „Een realistischer alternatief is bestaande reactoren geschikt maken voor isotopenproductie. Al is dat een uiterst complexe operatie.” Ook zijn er plannen voor de bouw van nieuwe reactoren. De opvolger van de HFR reactor in Petten, de PALLAS, ligt nog op de tekentafel. De voorlichter: „Hij wordt op zijn vroegst in 2016 operationeel.” Ook Frankrijk en België werken aan vervangers van hun reactoren, met respectievelijk de JHR en de MYRRHA reactor. De JHR reactor is de enige reactor waarvan de bouw begonnen is, maar ook deze reactor gaat pas in 2015 werken. Verzijlbergen: „We maken een draaiboek voor het beroerdste scenario dat zich in 2010 kan ontwikkelen.”

    • Berber Rouwé