Doelbewuste tekeningen

Mensen in Zuid-Afrika bekrasten honderdduizend jaar geleden okerblokjes. Dat wijst op een oeroude culturele traditie.

De oudste symbolische uiting van de mens blijkt in een culturele traditie te staan die zo’n 30.000 jaar bestaan heeft. Het gaat om het stuk rode oker (een mineraal met veel ijzeroxide) met een abstract lijnenpatroon, dat zeven jaar geleden zoveel opzien baarde: 72.000 jaar oud. Het was al wel duidelijk dat het geen geïsoleerd incident was. Want tegelijkertijd was ook al een kleiner bekrast stuk gevonden. Later dook ook een benen speerpunt op met net zo’n lijnpatroon.

Nu zijn in dezelfde Kaapse Blombosgrot in Zuid-Afrika nog eens 13 bekraste stukken gevonden, variërend in ouderdom van 100.000 tot 70.000 jaar.

Tot de vondst van de bekraste oker waren de oudst bekende kunstuitingen jonger dan 40.000 jaar. Dan begint de Laat Paleolithische Revolutie in Europa, met de beroemde venus- en leeuwenbeeldjes uit Duitsland. In de afgelopen twee maanden nog doken in Duitsland een oude fluit en een bijzonder Venusbeeldje op, beide 36.000 tot 40.000 jaar oud.

Wat nu aan bekraste blokjes is gevonden, is niet te vergelijken met de vaak adembenemend mooie prehistorische kunst uit Europa. Maar het zijn wel doelbewuste tekeningen. Uit de 13 nieuwe vondsten blijkt dat het hier gaat om een echte culturele traditie, zo schrijven archeologen, onder leiding van Christopher Hershilwood, in het julinummer van het Journal of Human Evolution.

Rode oker komt al vanaf 250.000 jaar geleden voor in archeologische vindplaatsen. Waarschijnlijk is het als kleurstof gebruikt om kleren of het lichaam te kleuren. Er zijn duidelijke aanwijzingen dat de oker tot poeder vermalen werd. Ook kan het spul gebruikt zijn om speerpunten en andere werktuigen vast te zetten op handvatten.

De kraspatronen van 100.000 tot 70.000 jaar geleden zijn weinig opzienbarend maar gelden toch als een aanwijzing voor symbolisch en abstract denken. Een dier zou het nooit doen. Ook van de Neanderthaler is nooit zoiets gevonden. De paar kunstvoorwerpen die met Neanderthalers worden geassocieerd, circa 40.000 jaar oud, zijn zeer omstreden.

Het ontstaan van ‘modern’ symbolisch denken is een van de grote wetenschappelijke problemen inzake de recente evolutie van de mens. De oudste botten van Homo sapiens, onze eigen soort, zijn 200.000 jaar oud, maar deze lijnpatronen en tot kralen vermaakte schelpjes (ook 100.000 tot 70.000 jaar oud) zijn de oudste herkenbare symbolische uitingen.

Vier van de nieuwe okerstukken komen uit dezelfde aardlaag als de bekende stukken, 72.000 jaar oud. Een ander is 77.000 jaar oud, en de acht andere stukken komen uit een aardlaag in de grot die op 100.000 jaar gedateerd is. Sommige stukken zijn gebroken, oorspronkelijk zal de voorstelling groter zijn geweest.

Nader onderzoek van het al eerder gepubliceerde grote okerblok wijst uit in welke volgorde de lijnen geplaatst zijn. Duidelijk is te zien hoe later een eerder patroon is voortgezet om het hele patroon compleet te maken. Toen ze net gemaakt zijn, zullen de lijnen op de meer verweerde stenen helder rood zijn geweest.

Er lijken vier basispatronen te bestaan in het lijnenspel: 1. schuin gekruiste lijnen; 2. vertakte lijnen; 3. parallelle lijnen en 4. lijnen in rechte hoeken op elkaar. De derde categorie komt alleen in de jongste periode voor, de vierde alleen in de oudste. De functie of betekenis van de lijnen is onduidelijk. Mogelijk verwijzen de krassen naar objecten in de werkelijkheid, op een manier die wij niet begrijpen – zoals ook veel achtergrondkennis noodzakelijk is om te herkennen waarnaar een christelijk kruis verwijst, op zich ook een abstract teken. De archeologen noemen het een ‘redelijke speculatie’ dat de patronen voorbeelden of sjablonen waren van dessins die met oker werden getekend op mensen, op kleren, of op andere dingen.

    • Hendrik Spiering