Geslaagde ontmoeting, onhandig einde

Het eerste bezoek van Balkenende aan Obama verloopt voorspoedig. Totdat Obama, en daarna Balkenende, over Guantánamo Bay praat.

Minister-president Balkenende in gesprek met Barack Obama, gisteren in het Oval Office, de werkkamer van de Amerikaanse president. (Foto AP) President Barack Obama, right, talks with Prime Minister Jan Peter Balkenende of the Netherlands in The Oval Office of The White House in Washington Tuesday, July 14, 2009.(AP Photo/Alex Brandon) AP

In de rij voor het Oval Office vraagt een verslaggever van NBC News hoe je de naam van de Prime Minister of The Netherlands eigenlijk schrijft. Willem Lust van Nova geeft geduldig de juiste spelling, maar het lukt niet. Balkend? Balkende? De correspondent van RTL helpt het probleem op te lossen. Balken-ENde. „Right”, zegt de Amerikaanse verslaggever, het voorhoofd nog steeds gefronst.

Het typeerde de onmogelijke opdracht waarvoor Jan Peter Balkenende gisteren stond. Zelfs voor Amerikaanse politici is een bezoek aan Barack Obama tegenwoordig een oefening in nederigheid, dus van een Nederlandse premier kan moeilijk worden verwacht dat hij opgewassen is tegen deze Amerikaanse president.

Zoals zij naast elkaar zitten als de media het Oval Office, de werkkamer van de president, betreden, zo zijn de verhoudingen: Obama bedaard en hoffelijk, Balkenende rood aangelopen, en licht bezweet. De president is niettemin lovend. Hij prijst de Dutch approach in Afghanistan: development, diplomacy and defense (ontwikkeling, diplomatie, defensie). De nieuwe aanpak van de VS, zegt hij, is „echt overgenomen van sommige strategieën van Nederland”. Dan komt het moment waarover de Nederlandse delegatie na afloop erg tevreden is: Obama „verlengt” zijn „persoonlijke uitnodiging” aan Balkenende voor deelname aan de volgende top van de G20, in september in Pittsburgh. Dat hadden Nederlandse diplomaten, zeggen ze, niet verwacht.

Ook spreekt de president, iets cryptischer, de hoop uit dat „Europese landen” bereid zijn „mee te werken” aan de sluiting van de terreurgevangenis op Guantánamo Bay. Dit om „de sterke band” van de VS met Nederland te benadrukken. Balkenende sluit zich graag aan bij de nieuwe leider van de wereld. Zoals Nederlandse premiers dat in de VS doen, wijst hij op de Nederlands-Amerikaanse „waardengemeenschap”, en spreekt bewondering uit voor „de boodschap van hoop” die de president uitdraagt, alsmede zijn „kracht en moed om dingen te veranderen”.

Het ‘persmoment’, zoals dat heet, is dan alweer bijna voorbij. Eén Amerikaan mag een vraag stellen, en de verslaggever op wie de keus valt, kan de Amerikaans-Nederlandse waardengemeenschap geheel gestolen worden.

Hij wil stilstaan bij de onheilspellend stijgende werkloosheid. Obama begrijpt dat hij nu weer exclusief tot zijn Amerikaanse kiezers spreekt, en gaat uitvoerig op het thema in. Willem Lust mag vervolgens de Nederlandse vraag stellen, hij kiest voor Afghanistan. Obama vraagt om een voortzetting van de Nederlandse aanwezigheid, maar zegt ook dat hij „begrijpt” waarom dit onderwerp „controversieel” is in Nederland.

Daar eindigt het bezoek. Balkenende zal in een zaal even buiten het Witte Huis Nederlandse media te woord staan.

De rode gloed is van het hoofd van de premier verdwenen. Hij werkt alle radio- en tv-verslaggevers rustig af. Genieten van een geslaagde ontmoeting. Dan komt het Radio 1 Journaal terug op Obama’s cryptische opmerking over Guantánamo Bay – en dat blijkt, achteraf, de inleiding voor een onhandig einde van het bezoek.

Tot gisteren wees Nederland elk verzoek af om gedetineerden uit Guantánamo Bay op te nemen en zo de sluiting van de terreurgevangenis te bevorderen. Maar in het Oval Office – Obama en Balkenende spraken enige tijd onder vier ogen – blijkt de premier zijn opvatting iets te hebben bijgesteld.

Tegen schrijvende journalisten zegt hij: „Wanneer het sluiten van Guantánamo vastzit op enkele mensen, dan wil ik bezien wat de mogelijkheden zijn.” De premier sprak van „meedenken over het vinden van de uiteindelijke oplossing”, en „het nemen van onze internationale verantwoordelijkheid”. Het is niet zo eigenaardig, legt Balkenende uit, dat dit aanbod de laatste zes maanden achterwege is gebleven. „Obama”, zegt hij, „weet hoe gevoelig dit in Nederland ligt.”

Uren later, aan het einde van de Amerikaanse middag, spreekt minister Maxime Verhagen (Buitenlandse Zaken, CDA) niet zo meevoelend over de Amerikaanse president. Verhagen woonde het gesprek van Obama en Balkenende ten dele bij, en bezocht later onder anderen Hillary Clinton.

„Deze president heeft een goed oog voor het Amerikaans belang”, zegt de minister. Obama is vriendelijk, maar weet ook wat hij wil. „Hij zegt niet alleen: ‘Yes we can’, maar ook: ‘Yes you can’.”

De woorden van Balkenende over Guantánamo moeten niet verkeerd begrepen worden, zegt Verhagen. De premier heeft niet toegezegd dat Nederland eventueel gevangenen wil opnemen. Dat is een misverstand.

„Wij zijn bereid het gesprek voort te zetten om te zorgen dat Guantánamo Bay dichtgaat”, aldus de minister. „Wij willen meewerken aan een oplossing. Maar er is niet gesproken over overname van gevangenen.”

    • Tom-Jan Meeus