De overheid heeft geen cent meer

Amerikaanse staten raken in financiële problemen. Dat heeft gevolgen voor openbare voorzieningen. In Arizona wordt gesneden in de thuiszorg, in Illinois verdwijnt kinderopvang voor de armsten.

In het geboortestadje van Barack Obama’s moeder, El Dorado in de staat Kansas, sloeg bestuurders vorige maand de schrik om het hart. Ineens dreigden ze al hun gevangenen kwijt te raken. Kansas, dat net als veel andere Amerikaanse staten wordt geconfronteerd met plotseling oplopende tekorten, besloot een vleugel van de staatsgevangenis in El Dorado te sluiten.

De gedetineerden werden overgeplaatst naar een cellencomplex zeventig kilometer verderop, in Winfield. Een ongebruikelijke maatregel in deze conservatieve staat: wie in Kansas als politicus hogerop wil, moet juist gevangenissen openen.

Butler County, de provincie waarin El Dorado ligt, kwam door de sluiting in acute problemen. Het was een publiek geheim dat de provincie sinds enkele jaren alle openbare werken door gevangenen liet doen. Met bewakers in hun kielzog wiedden ze het onkruid, onderhielden de speeltuintjes, of „zorgden voor gezellige straatverlichting met de Kerstdagen”, zegt Randy Waldorf, gedeputeerde van Butler County. Het kostte de provincie bijna niets: de gedetineerden ontvingen 1,05 dollar (75 eurocent) per dag.

Maar door hun overplaatsing dreigde Butler County (64.000 inwoners) in een klap failliet te gaan. Een vlugge rekensom leerde dat het zeker 1 miljoen dollar per jaar zou kosten als de provincie gewone werknemers moest inhuren, zegt Waldorf. Dat geld was er niet.

En dus zette hij de laatste weken alles op alles de gevangenen te behouden. Het is niet gelukt. Het compromis is dat de provincie tijdelijk toestemming heeft elke dag veertig gevangenen met een schoolbus in Winfield op te halen. Een risicovolle oplossing, zegt Waldorf. Eén ontsnappingspoging en hij is zijn werkvolk alsnog kwijt. „En we zijn volledig afhankelijk van hen.”

Het geeft in het klein aan wat zich de laatste maanden in de hele VS aan het voltrekken is. De federale overheid trekt de aandacht met honderden miljarden dollars om de crisis te bestrijden. Maar bij lagere overheden, die in de zomer aan hun nieuwe begrotingsjaar beginnen, is het geld op. Californië, de staat met de meeste inwoners, kan zijn rekeningen alleen nog met schuldbekentenissen betalen. Andere staten kunnen überhaupt geen rekeningen meer betalen.

Zo heeft de zuidwestelijke metropool Phoenix sinds enkele maanden geen geld meer voor ouderen die een beroep doen op thuiszorg. De kas van de staat Arizona was in april al leeg, en zelfs het budget van het agentschap dat deze ouderen bijstaat moest met een miljoen dollar omlaag.

Directeur Mary Lynn Kasunic van dit agentschap vertelt dat ze sindsdien geen nieuwe klanten aanneemt. Zodoende kunnen ouderen die alleen staan en slecht ter been zijn geen boodschappen meer doen of zichzelf wassen – het soort werkjes waar ze thuiszorg voor nodig hebben. „Ik had nooit gedacht dat ik dit nog eens zou meemaken”, zegt Kasunic.

Vervolg Staten in VS: pagina 5

Staten VS tobben met onmogelijke dilemma’s

En Kasunic weet al dat het nog erger zal worden. Arizona heeft nog geen akkoord over de nieuwe begroting, maar het plan is nog eens een miljoen te korten op haar agentschap. De gouverneur wilde het niet en stelde voor de btw met een procent te verhogen. Dat werd afgewezen: op belastingverhoging rust een taboe. „Er is te weinig woede”, zegt ze. En volksvertegenwoordigers vinden dat de ouderen zelf verantwoordelijk zijn. „Ze zeggen: ‘Die mensen hadden toch kunnen sparen?’”

In het zuidelijke Louisiana was dit de keuze: het onderwijs inkrimpen, de ziektepolis voor de laagstbetaalden (Medicaid) beperken of de voedselbanken in de buurt van New Orleans decimeren. Het werden de voedselbanken. Van de vijf miljoen dollar die ze tot deze zomer van de staat ontvingen, blijft in het nieuwe begrotingsjaar een half miljoen dollar over, aldus directeur Nathalie Jayroe.

Zij levert met haar organisatie per jaar zeven miljoen maaltijden aan mensen met honger, voornamelijk in New Orleans. Een deel was slachtoffer van de orkanen Katrina en Rita in 2005. Het idee achter de bezuiniging is dat de voedselbanken de beste kans hebben om op privégiften te blijven voortbestaan, zegt Jayroe, en daar zit wel iets in. „Mensen begrijpen hoe hoog de nood nu is. Ik zie lichtpuntjes.” Maar dat alle vijf voedselbanken open blijven is niet waarschijnlijk. „Dat zou een wonder zijn.”

Zo tobben bijna alle staten met onmogelijke dilemma’s. Virginia, dat grenst aan de hoofdstad Washington, gaf tot begin dit jaar steun aan tandartsen die bereid zijn een praktijk te beginnen in het dunbevolkte zuidwesten van de staat. Daar heb je nog kolenmijnen, en veel mijnwerkers zijn er verslaafd aan methadon. Ze onderhouden hun gebit slecht, kinderen volgen dat voorbeeld, tandbederf is er een epidemie.

Maar tandartsen verdienen beter in welgestelde gebieden, dus tot voor enkele jaren was er nauwelijks tandheelkundige hulp. Om jonge tandartsen naar het zuidwesten te lokken bood de staat Virginia ze daarom steun bij de versnelde aflossing van hun studieschuld.

Maar toen het dit voorjaar aankwam op bezuinigen, sneuvelde de maatregel. „Je kunt je niet voorstellen hoe erg het daar met gebitten is gesteld”, zegt Terry D. Dickinson, een tandarts die meehielp het programma opzetten. Mensen bestrijden kiespijn soms maandenlang met pijnstillers. Wegrottende gebitten komen nog steeds voor.

En nu, omdat ook in Virginia het geld op is, beginnen de jonge tandartsen het gebied alweer te verlaten. Je kunt het ze moeilijk kwalijk nemen, zegt Dickinson. Ze hebben een torenhoge schuld en kunnen in die streek nauwelijks iets verdienen. „Maar je denkt wel: is dit nou Amerika?”

Niet overal is het zo somber. In het dunbevolkte North Dakota, tegen de Canadese grens, rondde de volksvertegenwoordiging onlangs het begrotingsoverleg af met een overschot van 800 miljoen dollar. De staat (640.000 inwoners) draait op olie en landbouw, en dankzij de hoge brandstofprijzen vorig jaar en de hoge ethanolsubsidies is er in North Dakota geen vuiltje aan de lucht. Reden waarom Congresleden aan het einde van het begrotingsoverleg een aardigheidje voor zichzelf bedachten: vijf procent verhoging van het presentiegeld. Het land had er nauwelijks aandacht voor, zegt Phillip Mueller, een Democraat die tegen de verhoging stemde. „Wij zijn eraan gewend dat niemand op ons let.”

Intussen probeert de rest van het land te wennen aan de schok dat werkelijk elke maatschappelijke instelling in deze tijd kan omvallen. Het klinkt door in de stem van Diana Rauner. Zij leidt in Illinois een particuliere organisatie die baby’s en peuters uit de laagste sociale klassen kinderopvang aanbiedt. Een simpel concept: jonge moeders krijgen les in ouderschap, hun kinderen gaan naar de crèche.

Haar ‘Ounce for Prevention Fund’ werd jarenlang alom geprezen, vertelt Rauner. Maar nu is het plan van Illinois om driekwart van het werk van het preventiefonds weg te bezuinigen. Geen kinderopvang meer voor de armsten. Geen hulp meer voor tienermoeders. „Beschamend”, raast Rauner door de telefoon.

Ze hoort de president voortdurend zeggen dat investeren in kinderen de essentie van Amerika is. Maar nu er geen geld meer is, zijn arme kinderen de eersten die eronder lijden. Behalve dat het geld op is, heeft ze geen argumenten gehoord. Dus heeft ze haar eigen cynische verklaring. „Deze kinderen kunnen niet lobbyen. Arme mensen stemmen niet. Dus niemand voelt zich geroepen ze te beschermen.”

Op de achtergrond speelt een angstaanjagender probleem, zegt ze. Hulpverlening draait in de VS van oudsher op particuliere organisaties – kerken, agentschappen, privéfondsen, verenigingen van vrijwilligers. Maar door de budgettaire crisis ziet ze om haar heen dat bijna al deze organisaties een groot deel van hun medewerkers ontslaan. „Hun netwerk, hun kennis – het gaat allemaal verloren.”

Zo staat door de crisis niet alleen hulpverlening onder druk, maar de inrichting van de maatschappij. Er blijft een land over van krimpende overheden, tobbende bedrijven en kerken – en verder verdwijnt bijna alles.

„We zijn bezig onze manier van leven te vernietigen”, zegt Rauner. „Soms denk ik dat mensen pas over een paar jaar begrijpen hoe groot de tragedie is die zich hier voltrekt.’’

Overzicht van bezuinigingen per staat: www.stateline.org