Roestende schepen in grijs Moermansk

De stad Moermansk is in verval. En in het achterland liggen nog vier stokoude kernreactors die de stad van stroom voorzien.

Schepen in de haven van Moermansk in april. De haven is grotendeels met hekken afgesloten om pottenkijkers te weren. (Foto Oleg Klimov) Murmansk sea-port. The article by Michel Krielaars "Murmansk city". Foregen desk. Photo by Oleg Klimov Klimov, Oleg

Op de stoep van het groengekalkte spoorstation herleeft de Koude Oorlog als een politieman twee buitenlanders naar hun papieren vraagt. „Dat doen we bij iedere buitenlander”, zegt hij, terwijl hij alle gegevens noteert. „In welk hotel logeert u?”

Twee stillen komen erbij staan. „Aan uw uiterlijk zien we dat u geen Rus bent”, bromt de een. „Wanneer verlaat u onze stad weer?” vraagt de ander.

Wantrouwen regeert in Moermansk, met 330.000 inwoners de grootste stad ter wereld boven de poolcirkel. Sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie ligt hier een deel van de Russische vloot weg te rotten, die sinds de Koude Oorlog op de nabijgelegen marinebasis Severomorsk is gestationeerd. Vandaar ook de argwaan van de politie, want tot voor kort was de omgeving van Moermansk voor buitenlanders verboden gebied.

Nu valt er weinig te spioneren. Met het verdwijnen van het communisme raakte de stad met zijn ijsvrije havens in verval. Roestende schepen verontreinigen de Kolabaai, die uitkomt op de Barentszee. Een nog groter gevaar voor het milieu vormen de honderdvijftig aftandse kernonderzeeërs met hun nucleaire afval.

De thermometer wijst drie graden Celsius aan, terwijl het juli is. De stad oogt grauw en arm. Voor vandaag is sneeuw aangekondigd. „Meestal is het rond deze tijd iets warmer”, zegt de portier van het stadhuis. Een verdieping hoger zetelt de 53-jarige Sergej Soebbotin. Op 15 maart versloeg hij als partijloze kandidaat in de burgemeestersverkiezingen onverwacht de zittende burgervader Michail Savtsjenko van de pro-Kremlinpartij Verenigd Rusland. De vuile campagne tegen Soebbotin kon niet op tegen de steunbetuiging die hij kreeg van de populaire gouverneur Joeri Jevdokimov, wiens plaatsvervanger hij was. Kort na Savtsjenko’s nederlaag moest Jevdokimov op last van president Dmitri Medvedev aftreden.

Onmiddellijk na zijn benoeming sprak Soebbotin zijn trouw uit aan de partijvoorzitter van Verenigd Rusland, Vladimir Poetin, met wie hij een KGB-verleden in Duitsland deelt. „Tijdens de verkiezingen was er net zoveel negatieve pr als in Amerika”, zegt hij nu bagatelliserend. „Zoiets is gewoon in een jonge democratie als de onze. We hebben nu eenmaal geen klasse van professionele politici. Politiek is in Rusland iets voor zakenmannen en extremisten. Gelukkig komt er nu langzaam een zuiveringsproces op gang.”

Soebbotin is voorstander van Poetins autoritaire bestuurssysteem van verticale macht. Hij beschouwt dat als het beste voor Rusland. Maar om zijn stad tot ontwikkeling te brengen beseft hij ook dat hij de corruptie, die onder die verticale macht dramatisch is toegenomen, moet bestrijden. „Ik ben al zes jaar met succes bezig die corruptie aan te pakken. Belangrijk daarbij is dat je ambtenaren verantwoordelijkheidsgevoel bijbrengt. Dan nog blijft het moeilijk. Iedereen doet eraan mee.”

Desondanks lijkt de toekomst van Moermansk stralend. Vooral doordat de stad een centrum is van het Sjtokman-gasproject en van de bouw van de Nordstream-pijpleiding. „Dankzij de nabijheid van het poolgebied hebben we tal van geopolitieke en -economische toekomstmogelijkheden”, zegt de burgemeester. „Ons enige echte probleem is dat er achtduizend gezinnen in de rij staan voor een nieuwe flat.”

Opvallend is dat de burgemeester zich niet druk maakt over de vier oude kernreactoren in het achterland, die de stad van energie voorzien. „Dankzij hulp van de Amerikanen, de Zweden, de Noren en de Duitsers zijn die kernreactoren veilig”, zegt hij. „Zij helpen ons in hun eigen belang. Maar over de oude atoomijsbrekers en kernonderzeeërs maak ik me zorgen. Want natuurlijk zijn er problemen met de ecologie.”

Aan het havenfront, dat met hekken grotendeels is afgesloten voor pottenkijkers, brengt een veerpont even later drie milieuactivisten van de organisatie Natuur en Jeugd (PIM) naar de andere oever van de baai. Zij maken zich zorgen over het milieu in hun stad. „Van de vier kernreactoren in onze stad hadden er twee, die al meer dan dertig jaar oud zijn, in respectievelijk 2003 en 2004 gesloten moeten worden”, zegt hun voorzitter, de 22-jarige Vitali Servetnik. „Toch is aan die reactoren een nieuwe licentie verleend waardoor die sluiting vijf jaar wordt uitgesteld. Dat is erg gevaarlijk. De Noren hebben geld gegeven om die kernreactoren te sluiten. Maar dat geld is tot hun woede gebruikt om ze op te lappen. In Europa zouden reactoren van dat type allang zijn stilgelegd.”

In Rusland bepaalt de wet dat een licentie van een oude kernreactor pas kan worden verlengd na inspectie door de staat. Maar over de twee verouderde kernreactoren beweert de overheid dat dit niet hoeft, volgens Servetnik. „We hebben het Openbaar Ministerie ingeschakeld, dat van de directie van de kerncentrale, die onder de federale overheid valt, opnieuw te horen kreeg dat inspectie niet nodig is. Het Openbaar Ministerie is daarop naar het federale Openbaar Ministerie gestapt, maar dat reageert nergens op.”

Op de andere oever ligt de wijk Mysjoekovo, een vervallen deel van de marinehaven waar nu alleen nog twee schepen van de hydrografische dienst liggen. Een visser stapt een door wind, regen, sneeuw en ijs zwaargehavend flatgebouw binnen. Zijn bril wordt door pleisters bijeen gehouden. Aan zijn rechterarm bungelt een emmertje verse vangst. „Dan heb ik voorlopig tenminste wat te eten”, zegt hij. „Want van mijn pensioen moet ik het niet hebben. Wist u trouwens al dat ze het warme water in onze wijk morgen afsluiten, omdat een deel van ons zijn gasrekening niet meer kan betalen?”

In haar supermarktje kritiseert de 60-jarige Galina Sjoestrova de stadsbestuurders om die actie. „Daaruit kun je opmaken dat net als in de rest van Rusland ook in Moermansk geen orde bestaat”, zegt ze. „Gelukkig is onze nieuwe burgemeester een goed opgeleide man, die doet wat hij belooft. Is hij voor de verticale macht? Wat een onzin. Ik ben altijd aanhanger van Jeltsin geweest. Het was toen weliswaar een chaos, maar Rusland was in beweging en de Russen durfden hun vrijheid op te eisen. En zegt hij dat de corruptie afneemt? Vertelt u me dan eens waarom de politici hier zo ontzettend rijk zijn?”

    • Michel Krielaars