Je praat niet luid, je lacht niet hard

In onze tijd ben je bij voorkeur brutaal, ad rem en kijk je nergens raar van op.

Er is geen geduld meer voor mensen die even tijd nodig hebben om op te warmen.

Uit de serie ‘Bloos’ 2002, Martine Stig, Motive Gallery Stig, Martine

De blonde BNN-presentatrice Nicolette Kluijver wandelt doodgemoedereerd rond een matras waar twee naakte mannen op liggen. De mannen demonstreren op welke verschillende manieren je anale seks kunt hebben. Nicolette geeft tekst en uitleg, op een toon alsof ze uitlegt hoe je een boerenomelet bereidt.

Zou Mies Bouwman in haar hoogtijdagen hetzelfde trucje hebben moeten uithalen als Kluijver, dan zou ze er toch zeker verlegen bij gegiecheld hebben. Maar dat is van toen, verlegen giechelen. Vandaag de dag kijk je nergens meer van op, onvervaard treed je de wereld tegemoet. Niet alleen ben je brutaal, maar ook snel, gevat, sterk. Je praat luid en duidelijk, je lacht hard. Denk je langer dan twee seconden over een vraag na, dan word je met een lach en een knipoog afgeserveerd door een Matthijs van Nieuwkerkachtige.

Het gezegde dat de brutalen de halve wereld hebben is niet nieuw, maar je zou je daar tegenwoordig de vraag bij kunnen stellen: hoe overleven verlegen mensen deze stortvloed van assertiviteit?

Volgens de Amerikaanse psycholoog Bernardo Carducci van The Shyness Research Institute zijn verlegen mensen de verliezers van deze tijd, een tijd die hij aanduidt met de term hyper culture. Door de invloed van technologische ontwikkelingen wordt het leven sneller en complexer. Het geluid in het publieke domein klinkt harder, de toon is intenser. Je moet een uitgesproken persoonlijkheid zijn om op te vallen. Gevolg is dat we geen geduld meer hebben voor mensen die even de tijd nodig hebben om op te warmen – een kenmerk van verlegenheid.

Een manier om je staande te houden als verlegen persoon is om soortgenoten op te zoeken. Dat kan, bijvoorbeeld bij de Vereniging voor Verlegen Mensen (VVM). Die stap zette Ilse (35, administratief medewerker, Ilse is niet haar echte naam, daar is ze te verlegen voor) negen jaar geleden. Na een eenzame middelbare schoolperiode, gevolgd door een eenzaam studentenbestaan, besloot ze dat het tijd was om iets te ondernemen. Inmiddels heeft ze een aantal goede vrienden en heeft ze een flinke kenniskring opgebouwd. Haar leven ziet er dus heel anders uit dan negen jaar terug. Maar de angst voor nieuwe sociale situaties, de kern van verlegenheid, blijft. Ilse: „Wanneer ik op iemand af moet stappen, een collega bijvoorbeeld, dan verstijf ik van angst. Ik ben bang dat diegene me zal afwijzen, of niet aardig tegen me zal doen.”

Ilse was niet altijd verlegen, vertelt ze. Het begon toen ze naar de middelbare school ging. Haar leeftijdgenoten gingen uit en rookten stiekem sigaretjes. Ilse deed niet mee, en werd uitgesloten. Ze stortte zich op haar huiswerk. Dit soort ervaringen kunnen een persoon verlegen maken, al is er meestal wel sprake van een aanleg om verlegen te worden.

Uit onderzoek blijkt dat die aanleg deels genetisch bepaald is, zegt ontwikkelingspsycholoog Cristina Colonnesi van de Universiteit van Amsterdam. Colonnesi is betrokken bij een langlopend onderzoek naar de rol van ouders bij de ontwikkeling van angst bij kinderen. „Niet alleen genen, ook de manier waarop de ouders van een kind omgaan met nieuwe sociale situaties is van invloed. Uit onderzoek blijkt dat vooral de vader van invloed is op het ontstaan van verlegenheid. Een ouder heeft een voorbeeldfunctie. Reageert een ouder steevast onzeker wanneer hij of zij een onbekend persoon ontmoet, dan kan het kind het idee krijgen dat de wereld een onveilige plek is.”

Dat gevoel van onveiligheid is de reden dat verlegen mensen zo teruggetrokken leven. Ze willen wel, maar durven niet. „Het is alsof je leeft met de handrem”, zegt Ilse. Een manier om je verlegenheid te overwinnen is om toch maar steeds gas te geven, ondanks die handrem. Je onder de mensen begeven dus, praatjes aanknopen. Om daarbij te helpen geeft de VVM cursussen in sociale vaardigheden. Ilse: „Het belangrijkste wat ik daar geleerd heb, is dat niet iedereen met mij bezig is. Want dat denkt een verlegen persoon.”

Een voordeel van een vereniging als de VVM is dat iedereen verlegen is. Dat maakt het makkelijker om mensen te benaderen, verlegen mensen zijn rustig, laten je uitpraten, luisteren echt. Ilse heeft inmiddels ook buiten de vereniging vrienden. „Daar ben ik blij om, maar uiteindelijk ben ik toch het liefst onder verlegen mensen. Ik vind hen fijner in de omgang: ze luisteren beter, zijn echt geïnteresseerd en denken na voor ze iets zeggen. Mensen die niet verlegen zijn, zijn vaak meer op zichzelf gericht, en zeggen alles wat in ze opkomt.”

Saillant detail bij verlegenheid is de invloed van de culturele context. Uit een oud onderzoek van psycholoog Philip Zimbardo bleek dat 30 procent van een populatie Israëlische studenten zichzelf verlegen noemde, vergeleken met 60 procent van een populatie Taiwanese en Japanse studenten. De oorzaak ligt volgens Zimbardo in de verschillende manieren waarop ouders kinderen belonen. Als een Japans kind succes heeft, dan krijgt de ouder de credits, doet hij iets fout, dan is het zijn eigen schuld. Voor een Israëlisch kind geldt: wanneer hij iets probeert, of het nu goed gaat of niet, hij wordt altijd beloond.

Niet alleen in opvoedstijl, ook in perceptie bestaan er culturele verschillen. Wat in de ene cultuur als verlegen wordt bestempeld, zal in een andere cultuur normaal worden gevonden. Dat blijkt bijvoorbeeld uit een onderzoek van psycholoog Nancy Snidman waarin ze de activiteit van het zenuwstelsel van Ierse en Amerikaanse baby’s met elkaar vergeleek. Met vier maanden was er geen verschil tussen de baby’s. Maar toen de kinderen vijf jaar later met elkaar werden vergeleken, bleken de Amerikaanse kinderen veel drukker te zijn dan de Ierse. Dit laat zien wat de invloed is van cultureel bepaalde verwachtingen ten aanzien van het gedrag van kinderen. Een verlegen Amerikaans kind is een normaal Iers kind.

Verlegenheid is dus deels relatief. Hoe harder en feller de toon waarop er wordt gepraat in de publieke ruimte, hoe meer mensen als verlegen zullen worden bestempeld. Omdat ze niet meedoen aan één van de talloze talentenjachten, bijvoorbeeld, omdat ze niet op televisie komen en niet op de radio hun mening laten horen.

Het is de vraag of deze mensen hun zogenaamde verlegenheid accepteren, zoals psycholoog Carducci adviseert, en zich niet geroepen zullen voelen om mee te gaan in de assertiviteitshype. Daar zit ten minste één voordeel aan: acceptatie van verlegenheid blijkt dé manier om uit je isolement te breken, zonder jezelf daarbij geweld aan te hoeven doen.

Rectificatie / Gerectificeerd

correcties en aanvullingen

Verlegen mensen

De Vereniging van Verlegen Mensen had graag bij het artikel ‘Je praat niet luid, je lacht niet hard’ van maandag 13 juli (pagina 18) haar website www.verlegenmensen.nl vermeld gezien.