Nou, die vergelijking houdt geen stand

Zonder Auschwitz dien je je ook behoorlijk tegenover je medemens te gedragen. Haal die oorlog er dan niet altijd bij wanneer je wat je slecht vindt, wilt bestrijden, stelt David Barnouw.

Emmelot, Sebe

Waarom zouden parlementsleden zoveel tijd besteden aan een op te richten Nationaal Historisch Museum? Ik denk dat ze allemaal hopen of denken dat je van de geschiedenis kunt leren, zodat deze lessen van pas komen in het heden en in de toekomst. Dat is een loffelijke, maar tegelijk onzinnige gedachte, want een geschiedenis van eeuwen overziend, moet je wel haast concluderen dat de mens niets leert van de geschiedenis.

Er zijn uitzonderingen. Frankrijk en Duitsland zagen in dat het na een oorlog in 1871 en twee wereldoorlogen welletjes was en dat vrede voor beide landen slechts voordeel zou brengen. Maar de Balkan onderstreept wel mijn pessimisme, want de oorlogjes daar worden gelegitimeerd door onder meer te verwijzen naar de Slag op het Merelveld (28 juni 1389) en Hongarije, Roemenië en Bulgarije goochelen met historische kaarten om aanspraak op elkaars land te maken. Daar kunnen ze zich beter niet met geschiedenis bezighouden, denk ik soms.

Waarom wordt de Tweede Wereldoorlog erbij gehaald als men iets wat men slecht vindt wil bestrijden? Die oorlog wordt door de meesten als ‘de laatste goede oorlog’ gezien en als je die maar aan je kant hebt, zul je wel gelijk hebben. Bij de bestrijding van racisme (en antisemitisme) wordt de Tweede Wereldoorlog vaak pontificaal naar voren gehaald. Maar waarom eigenlijk? Ook zonder Auschwitz dien je je behoorlijk tegenover je medemens te gedragen, vind ik. Zowel bij de politieke bestrijding van ultralinks als bij die van ultrarechts wordt echter de Tweede Wereldoorlog gebruikt. Tijdens de Koude Oorlog werden communisme en nationaal-socialisme vaak gelijkgesteld en gold het Verdrag van München uit 1938 als hét voorbeeld van foutief toegeven aan een tegenstander. Als je ze een vinger geeft, nemen ze snel de hele hand, was de gedachte. Hoe klein en onbelangrijk een rechtse beweging ook was, altijd werd vermeld dat Hitler ook klein was begonnen en dat hij toch maar een wereldoorlog had veroorzaakt. Daar heb je niets aan. Het is appels met peren vergelijken en de geschiedenis voor je eigen gelijk inzetten. D66- prominent Thom de Graaf had er later spijt van dat hij Anne Frank en haar dagboek inzette in zijn strijd tegen Pim Fortuyn.

De verschillende pogingen om de opkomst van Geert Wilders te koppelen aan de ontwikkelingen vóór de Tweede Wereldoorlog lijken mij onhistorisch. Je kunt natuurlijk tal van feitjes opnoemen die hem zouden kunnen verbinden met dat verleden, maar zijn die wel overtuigend? De leider van de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB), Anton Mussert, noemde zijn partij bijvoorbeeld uitdrukkelijk een Beweging, want zij mocht niet op de oude verkalkte partijen lijken. Deze partij haalde vervolgens een onverwacht grote overwinning van bijna 8 procent bij de Provinciale Statenverkiezingen, maar deed niet mee aan de daaropvolgende gemeenteraadsverkiezingen. Mussert liet zijn kiezers toen als het ware in de kou staan. De NSB zag het parlement vooral als een agitatieforum, maar daarin stond deze partij toen niet alleen. En het als één man het parlement verlaten, ken ik eigenlijk alleen van onze oosterburen in de jaren dertig. Deze voorbeelden lijken mij echter onvoldoende om Wilders te koppelen aan een bruin verleden.

Om echt naar de geschiedenis te kijken, in plaats van allerlei losse feitjes onder de loep te nemen, moet je de sociaal-politieke constellatie in de jaren dertig vergelijken met die van nu. Duitsland had na een verloren oorlog behoorlijk moeten bloeden via herstelbetalingen en gebiedsverlies. De Weimar Republiek werd aan de verre linker- en aan de verre rechterzijde constant onder vuur gehouden en de economische wereldcrisis van 1929 trof het land diep. Voor de miljoenen werklozen leek Hitler dé verlosser met een partij die én nationaal én socialistisch leek en die Duitsland weer zijn rechtmatige plaats in de wereld zou teruggeven. De Joden en de roden waren de vijand en hij beloofde daar korte metten mee te maken.

In Nederland sloeg de crisis ook toe in 1929, maar bij lange na niet zo erg als in Duitsland, waar men het niet voor niets over het ‘steinreiche Holland’ had. De NSB leunde sterk op het nationaal-socialisme, dat in 1933 in Duitsland aan de macht was gekomen. Politiek gezien was de verzuiling nog oppermachtig en het lukte de gevestigde partijen, samen met de kerken, om de NSB electoraal snel terug te dringen. Nederland was een conservatief land met een cordon sanitaire rondom de sociaal-democraten, die pas vanaf 1939 mee mochten regeren.

Anno 2009 spreken we wel over een economische crisis, maar noch hier noch in ons buurland zien we iets wat ook maar in de verste verte op de jaren twintig of dertig lijkt. Duitsland is een stabiele democratie met vanzelfsprekend wat bruinhemden ter rechterzijde, maar die hebben nooit een werkelijk gevaar gevormd. Nederland ontkomt ook niet aan de crisis, maar het land lijkt nog steeds ‘steinreich’. Er is onvrede en die vertaalt zich in het stemmen door het electoraat op een nieuwe partij die die onvrede kanaliseert, zij het op eenzijdige wijze.

De PVV spiegelt zich niet aan een buitenlandse partij die nazistisch is en Geert Wilders meldt niet dat het ergens anders ‘beter’ is. De PVV lijkt in niets op de tientallen ultrarechtse partijtjes, sommige nazistisch, andere niet, die na 1945 vergeefs geprobeerd hebben een plekje te vinden in het Nederlandse politieke landschap. De PVV heeft bij mijn weten geen geüniformeerde weerafdeling en de knokploeg die zijn fractie vormt, is nog steeds in civiel. De protestpartij van Geert Wilders lijkt veel meer op de voormalige Boerenpartij, waarop ook veel niet-agrariërs stemden, en op de SP, die met de slogan ‘stem tegen, stem SP’ ook veel stemmers trok. Het lijkt er ook meer op dat de verzuiling nu echt is verdwenen en veel kiezers keer op keer bedenken wat ze gaan stemmen.

Het blijft jammer dat partijen die wel een inhoudelijk programma hebben klaarblijkelijk niet in staat zijn dat duidelijk aan de kiezers over te brengen.

En wil je Geert Wilders bestrijden, laat die oorlog dan alsjeblieft met rust.

David Barnouw is werkzaam bij het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie.

    • David Barnouw