Nederland, het ideale downloadland

Bijna vijf miljoen Nederlanders halen regelmatig gratis muziek en films van internet. Illegaal is het niet en ‘betalen is voor losers’. Producenten voeren een achterhoedegevecht.

Achter een donkerblauwe deur aan de Utrechtse Westerkade werken vijf informaticastudenten aan een van de populairste websites ter wereld, Mininova. Zo’n 45 miljoen bezoekers per maand struinen deze Nederlandse site af, op zoek naar de nieuwste films en muziek.

Erik Dubbelboer, 25 jaar, is algemeen directeur van Mininova. Hij draagt een net blauw overhemd en ook zijn kantoor is keurig: lampjes van Ikea, een Macbook voor elke medewerker en een groot tv-scherm waarop de drukte op zijn webserver is te zien.

Dubbelboer is geen stoere internetpiraat, zegt hij, maar een serieuze student met een eigen bedrijfje. Zijn studie staat wel even op een laag pitje. Want Mininova levert serieus geld op – 1 à 2 miljoen euro per jaar aan advertentie-inkomsten.

Maar Mininova ligt onder vuur van de stichting Brein (Bescherming Rechten Entertainment Industrie Nederland), die piraterij op internet bestrijdt. Brein eist dat Mininova alle links naar films en muziek gaat controleren. Doet de site dat niet, dan vraagt Brein een dwangsom van duizend euro voor elke link die verwijst naar een bestand dat inbreuk maakt op het auteursrecht. Dat kan snel oplopen, met de 1,2 miljoen links die op Mininova te vinden zijn.

De rechtszaak, waarover de rechter komende woensdag uitspraak doet, gaat over de vraag wie de controle moet betalen. De Utrechtse studenten willen de links wel controleren maar wensen niet volledig op te draaien voor de kosten. Ze vinden dat de entertainmentindustrie dat zelf moet doen. Erik Dubbelboer: „Wij leveren slechts de techniek, we weten niet waar de links naar verwijzen die onze gebruikers ons sturen.” Hij pakt zijn laptop en opent zijn site mininova.org. Zelfs een link naar een bestand met de naam Angels & Demons – nu in de bioscoop – hoeft geen illegale kopie te betreffen, zegt Dubbelboer. „Het zou ook kunnen dat iemand een heel andere film online heeft gezet met deze titel. Dat weet je niet.”

Goede verbindingen

Bestanden delen via internet, in jagon: filesharing, is populair. Ruim een derde van de Nederlanders downloadt regelmatig video’s en mp3’tjes, aldus een TNO-rapport, Ups and Downs, uit januari van dit jaar. Aan breedbandverbindingen is in Nederland geen gebrek en naar schatting 60 tot 80 procent van al het webverkeer wordt gebruikt door mensen die films en muziek met elkaar uitwisselen.

Nederland heeft een reputatie als het gaat om download-sites die veel bezoek trekken. Amsterdam is een van de meest geavanceerde internetknooppunten ter wereld, met goede verbindingen naar alle continenten. Dat trekt ook websites aan die het niet zo nauw nemen met auteursrechten, legt Sven Olaf Kamphuis uit. Deze 32-jarige Nederlander runt vanuit Berlijn een bedrijf dat volgens de entertainmentindustrie optreedt als provider voor veel websites met links naar gekopieerde films en muziek. Volgens Kamphuis zijn z’n klanten goed voor 5 procent van al het verkeer naar dergelijke sites. „Wij stellen geen vragen aan onze klanten. Zolang niet is bewezen dat het 100 procent illegaal is, trekken wij de stekker er niet uit.”

Kamphuis verwijst webverkeer door naar servers over de hele wereld, waarvan een groot deel in de snelle datacentra rondom Amsterdam staat. „Daar heb je de beste verbindingen van Europa. Er zitten in en bij Amsterdam wel dertig datacentra. Zelfs in een miljoenenstad als Berlijn zijn er maar vijf, en die zijn ook nog eens veel kleiner.”

En er is nog iets waarmee Nederland afwijkt van andere landen. Games en software downloaden is hier wel verboden, maar het downloaden van gekopieerde films en muziek daarentegen is niet illegaal. De auteurswet staat toe dat consumenten van hun cd’s en dvd’s een kopie voor eigen gebruik maken – en daar horen kopieën op de computer ook bij.

De Nederlandse auteurswet is ingewikkeld, verouderd en moet dringend worden aangepast, concludeerde onlangs een parlementaire werkgroep Auteursrechten onder leiding van Tweede Kamerlid Arda Gerkens (SP). Illegaal downloaden van films en muziek moet uiteindelijk wel verboden worden, en een bestaande heffing voor thuiskopieën op cd’s en dvd’s moet verdwijnen. Maar dat kan volgens de Kamercommissie pas als de entertainmentindustrie alternatieve (web)winkels heeft ontwikkeld, waar consumenten op een gebruikersvriendelijke manier tegen betaling films en muziek kunnen downloaden.

Schade voor de producenten

Sinds 1999, het jaar waarin ruilnetwerk Napster de filesharing-revolutie begon, is de omzet van de platenindustrie in Nederland bijna gehalveerd: van ruim 500 miljoen naar 270 miljoen euro per jaar. De entertainmentindustrie schreeuwt moord en brand en ziet filesharing als de belangrijkste boosdoener. Volgens een recent onderzoek van bureau Forrester zal de schade van de Nederlandse platenindustrie in 2013 zijn opgelopen tot 770 miljoen euro als er niets verandert aan de regels. Tegen die tijd zou ruim 40 procent van de Nederlanders illegaal muziek delen.

Volgens het TNO-rapport Ups and Downs is de werkelijke schade door het delen van bestanden niet zo groot. Het zou weliswaar gaan om zo’n 100 miljoen euro op jaarbasis voor de platenindustrie, maar andere takken van de entertainmentbranche gaan er tegelijk zo’n 200 miljoen euro op vooruit. TNO constateert dat veel downloaders ook gewoon cd’s en dvd’s blijven kopen en de bioscoop blijven bezoeken – vaak nog méér dan mensen die niet aan downloaden doen. Bovendien sluit TNO niet uit dat de platenbranche ook zonder internet omzet verloren zou hebben: veel jongeren zijn de afgelopen jaren meer geld gaan uitgeven aan games en mobiele telefoons.

Een veelgehoorde klacht is dat het met name de platenmaatschappijen aan innovatiekracht ontbreekt om de slag op internet te kunnen winnen. Hun eerste reactie was defensief, met een vaak slecht werkende kopieerbescherming op cd’s. Paul Rutten, hoogleraar Digitale Mediastudies aan de Universiteit Leiden en mede-auteur van het TNO-rapport: „Platenmaatschappijen zijn te lang bezig geweest met het beschermen van hun oude manier van werken, in plaats van zich aan te passen aan het veranderde gedrag van consumenten.”

Downloaden via ruilnetwerken past in de traditie van audiocassettes en videobanden. Toen die opkwamen, leidde dat in eerste instantie ook tot ongeautoriseerd gebruik, tot ongenoegen van de entertainmentindustrie. Paul Rutten: „Nu moeten platenmaatschappijen zich aanpassen aan de nieuwe regels: consumenten willen hun muziek overal op kunnen afspelen, waar ze ook zijn. Ze houden van muziek.”

Dat vergt ingrijpende veranderingen. „Wat het extra lastig maakt, is dat in de muziekindustrie eigenlijk maar vier wereldwijd opererende concerns een dominante rol spelen. Dat zijn logge instanties.”

Volgens Rutten valt prima te concurreren met de gratis downloadsites, omdat daar ook vaak spam, virussen en nepbestanden te vinden zijn. „Consumenten hebben wel degelijk geld over voor sites die dat niet binnenbrengen en die ze kunnen vertrouwen.”

De iTunes Store lijkt zo’n plek. Deze online winkel van Apple is goed voor bijna 90 procent van alle legale downloads ter wereld. „Maar niemand verdient er wat aan”, zegt Wouter Rutten van de vereniging NVPI, de belangenbehartiger van de Nederlandse entertainmentbranche. Wouter Rutten rekent voor hoe er na belastingen, de vergoeding aan Apple en de eigen verwerkingskosten hooguit twee cent nettowinst overblijft van een nummer waarvoor de consument 99 cent heeft betaald. „Apple zelf maakt ook geen winst”, zegt de NVPI-woordvoerder. „Ze hebben die winkel vooral om de verkoop van hun iPhones en iPods te stimuleren.”

Dit jaar wist Apple de grote platenmaatschappijen te overtuigen om muziek zonder kopieerbeveiliging te verkopen via de iTunes Store. Die beveiliging zorgde ervoor dat de nummers alleen maar op Apple-apparatuur af te spelen was – tot ergernis van veel consumenten. Als Apple straks nieuwe verkoopcijfers bekend maakt, moet blijken of de consument het ‘vrije muziekformaat’ waardeert.

Betalen is not done

Maar Nederlanders moeten weinig hebben van downloadwinkels. Ook al zijn we een rijk land en hebben we het snelste internet ter wereld, het percentage mensen dat legaal muziek downloadt, ligt veel lager dan elders in de wereld. Hooguit 6 procent van de Nederlandse muziekomzet komt van legale downloads, terwijl dit percentage wereldwijd gemiddeld 21 procent is. In Frankrijk, Groot-Brittannië en met name in de VS en Zuid-Korea kopen internetters veel meer legaal. Het lijkt hier wel not done te zijn te betalen voor films of muziek, verzucht Wouter Rutten. „Je bent een loser als je het niet gratis weet te halen.”

En gratis bestanden bieden en geld verdienen met advertenties – is dat geen mogelijkheid? Per slot van rekening verdienen sites als Mininova daarmee hun geld. De Utrechtse studenten hebben er zelfs een apart bedrijfje voor opgericht, Adperium, waarmee ze adverteerders toegang beloven tot een unieke doelgroep: 20 procent van de Amerikaanse en Europese jongeren tussen de 15 en 24 jaar.

Pascal Hetzscholdt van de MPA (Motion Picture Association) die de internationale filmindustrie vertegenwoordigt: „Gratis uitdelen is geen kunst. Als ik zakken chips ga weggeven op de Rotterdamse Lijnbaan bereik ik ook veel publiek, maar het is geen businessmodel.” Hetzscholdt wil zeggen: er zijn weinig sites die gratis legale content aanbieden en toch geld verdienen.

Het is wel geprobeerd. Online videodienst Joost.com werd in 2007 met veel bombarie geïntroduceerd, maar staakte deze maand de diensten voor consumenten. Het lukte niet een goed videoaanbod met behulp van advertenties rendabel te maken. Ook Last.fm, een populair online radiostation met 30 miljoen luisteraars die hun eigen muzieksmaak onderling kunnen delen, besloot dit jaar abonnementsgeld te vragen. Advertenties alleen bleken niet voldoende.

En dan is er YouTube, de grootste videosite ter wereld. Eigenaar Google draait, volgens een schatting van zakenbank Credit Suisse, 470 miljoen dollar per jaar verlies, omdat er veel geld moet worden betaald voor de doorgifte van alle videobestanden en de controle van de filmpjes. Youtube verdient nog te weinig aan advertenties om dit te compenseren en morrelt nu aan zijn strategie, met een premium-site om toch wat adverteerders te lokken.

Andere initiatieven lijken wel kansrijk. Zoals het Britse kabelbedrijf Virgin, dat samen met platenmaatschappij Universal Music onbeperkt downloaden aanbiedt tegen een vast bedrag per maand. Het lijkt op een idee van een Deense provider die filesharing van legale bestanden tegen betaling mogelijk maakt. Wouter Rutten van de entertainmentbranche: „Onbeperkt downloaden tegen betaling vind ik niet eens zo’n slecht model. Als dat betekent dat mensen per jaar 100 of 120 euro aan muziek uitgeven, levert dat meer op dan de paar cd’s die ze nu kopen.”

En dan is er nog telefoonfabrikant Nokia, die mobieltjes gaat verkopen met onbeperkte toegang tot een muziekwinkel. Zulke deals passen beter bij de moderne, digitale consument.

Lage drempel

Tim Kuik, directeur van Stichting Brein is inmiddels het gezicht van de anti-piraterijbeweging in Nederland. Al 27 jaar houdt hij zich bezig met de controle op auteursrechten. „Noem me maar Tim Brein van de stichting Kuik”, stelt hij zichzelf voor, gevolgd door een bulderende lach.

Het kantoor van Brein, een verdieping in het pand van Buma Stemra in Hoofddorp, is grotendeels leeg. Enkele collega’s zijn ergens op onderzoek uit, zegt Kuik. Een paar dagen later volgt het nieuws dat een groep dvd-piraten is opgepakt op basis van een tip van Brein. Tim Kuik: „Vroeger was het overzichtelijk, met een paar van zulke piraten. We wisten dat zo’n veertig mensen de meeste problemen veroorzaakten. Maar nu is de drempel een stuk lager om snel een site op te richten.”

Brein dwong de afgelopen jaren al verschillende Nederlandse torrent-sites tot stoppen. „Ook al staan er feitelijk geen gekopieerde bestanden op hun servers, deze sites hebben een sleutelfunctie in het downloaden van illegale content.”

In zijn strijd tegen internetpiraten is Kuik afhankelijk van de medewerking van providers die websites een plek geven op hun servers. Er is een klein aantal providers dat traag reageert op verzoeken om schending van auteursrecht te bestrijden. Voordat de copyright-waakhond actie kan ondernemen, zijn de servers al weer van plek veranderd. Of verhuizen de overtreders op papier naar een land waar een Nederlandse auteursrechtenorganisatie niet zoveel te zeggen heeft.

Het gaat Brein om het aanpakken van de grote, commerciële piraterij, benadrukt Tim Kuik. In Nederland geen taferelen als in de Verenigde Staten, waar een vrouw, Jammie Thomas-Rasset, 1,4 miljoen euro moest betalen omdat ze 24 liedjes deelde via het ruilnetwerk Kazaa.

Toch kan de individuele internetter niet overal ongestoord zijn gang gaan. Een Ierse provider is begonnen met het afsluiten van abonnees die gekopieerde muziek en films delen. En de Franse president Sarkozy is een krachtig voorstander van een systeem waarbij illegale downloaders na drie overtredingen hun internetabonnement wordt ontnomen. In Frankrijk, en ook in Groot-Brittannië, zijn deze voorstellen op het laatste moment gesneuveld.

De entertainmentindustrie zou graag zien dat ook Nederland de individuele downloader harder aanpakt. Maar de parlementaire werkgroep Auteursrechten ziet weinig heil in deze methode, omdat het de privacy van consumenten bedreigt en internetproviders opzadelt met een enorme rompslomp. Ook het Europese Parlement keurde de ‘Methode Sarkozy’ af, maar Tim Kuik vindt het jammer dat de plannen voorlopig van tafel zijn geveegd. „Je hoeft internetters niet volledig af te sluiten als ze drie keer in overtreding zijn geweest. Je zou ze ook een beetje kunnen afknijpen, zodat ze in ieder geval niet meer de bandbreedte hebben om bestanden met elkaar te delen.”

Dit – iets mildere – ontmoedigingsbeleid moet de interesse voor de illegale kopie verminderen en de grote massa naar betaalde alternatieven drijven. Ook volgens Pascal Hetzscholdt van de MPA is dat de enige manier om de commerciële piraterij aan te pakken: zorg dat er minder bezoek komt.

De MPA heeft zijn kantoor in Brussel om bij de Europese overheden te lobbyen voor de belangen van de grote filmstudio’s uit Hollywood. Pascal Hetzscholdt beschrijft de economie achter de grootschalige piraterij: „Sites die snel een kopie van de nieuwste topfilms weten te bieden, krijgen hoge bezoekcijfers en dus meer advertentie-inkomsten. Er zijn daarom gesloten groepen op internet (releasegroups), gespecialiseerd in het verwerven van gekopieerde versies van nieuwe films. Voor populaire titels wordt tienduizenden euro’s betaald.”

De Nederlander werkte jarenlang voor de cybercrime-unit van de Nederlandse politie: „Criminelen verplaatsen hun activiteiten naar de plek waar de pakkans klein is en de winst groot. Internetpiraterij is zo’n plek. En ik zie veel overeenkomsten tussen de manier waarop piraten werken en de modus operandi van cybercriminelen.”

Een recent voorbeeldje uit eigen land: de site van Stichting Brein, anti-piracy.nl, was weken onbereikbaar nadat bekend was geworden dat Tim Kuik de Zweedse piraten van The Pirate Bay had gedagvaard. De webserver, hoewel beveiligd, begaf het onder de druk van een strak georganiseerde webaanval.

Strengere regels tegen piraterij of downloaders hebben echter geen zin als de entertainmentindustrie zelf niet als eerste verandert, vindt Viviane Reding, eurocommissaris voor Informatie en Media. Zij heeft ervaring met het aanpakken van trage verandering. Zij dwong onder meer de Europese telecombedrijven hun buitenlandse tarieven voor mobiel bellen en sms meer dan te halveren.

„Natuurlijk moeten onze kinderen af van het idee dat downloaden sexy is”, zegt de eurocommissaris. Maar ze ergert zich vooral aan de filmindustrie, die voor elk land aparte auteursrechten hanteert. „Wat heb je daaraan als consument? Zodra je in een ander land bent, gelden andere regels voor de films en tv die je kijkt.” Dat hoort niet bij Europa, en zeker niet bij een internet zonder grenzen, zegt Reding. „Het is absurd dat de entertainmentindustrie wetten uit de oude wereld op de nieuwe wereld probeert toe te passen.”

Rectificatie / Gerectificeerd

Correcties en aanvullingen

Rechtszaak Mininova

In het artikel Nederland, het ideale downloadland (NRC Weekblad, 11 juli, pagina 30) staat dat de rechtszaak van Stichting Brein tegen Mininova 15 juli plaatsvindt. De zaak is uitgesteld tot 26 augustus.