Afkeer van Ottomaanse regent in Bulgarije

Bulgaren vinden het bedreigend dat hun Turkse minderheid nauwe banden heeft met Turkije en politiek goed is georganiseerd. Het anti-Turkse sentiment groeit.

A woman and her child walk in the Muslim village of Ribnovo, some 180 km (112 miles) south of the capital Sofia on May 15, 2009. Some Muslims fear losing civil rights, gained in the past two decades, and a possible repeat of the repression of the 1980s if nationalists join a coalition government after the July 5 vote. Picture taken May 15, 2009. To match feature BULGARIA-MUSLIMS/ REUTERS/Stoyan Nenov (BULGARIA RELIGION CONFLICT) REUTERS

Geruisloos gaan de Bulgaarse Turken uit Momtsjilgrad op in de grote Turkse netwerken in West-Europa. Met enige regelmaat duikt in het Zuidoost-Bulgaarse stadje een Nederlands-Turkse ondernemer op die mensen zoekt om in de kassen in Nederland te werken. Voor vijf euro per uur. In de stad zelf bestaat de economie uit cafés en bouwbedrijfjes die huizen van emigranten bouwen. Banen zijn er niet. Keuterboeren verbouwen tabak in omliggende dorpen.

De ouders van Osman, een breedgeschouderde jongen van achttien, werken in Nederland, net als zijn oom. Turkse ondernemers hebben hun papieren en huisvesting geregeld. Hij wil niet met zijn echte naam in de krant, omdat hij tot voor kort als minderjarige zonder vergunning ook in Nederland in de bloemen werkte.

Hij kwam overigens bedrogen uit, vertelt hij wrokkig op een van de terrassen in het centrum. Na zes weken kwam hij erachter dat de koppelbaas die hem met een busje van en naar de kassen bracht, veel meer aan zijn werk overhield dan hijzelf. Van de twintig euro die de Nederlandse boer de onderaannemer uitkeerde, stak die er veertien in eigen zak. Maar de taalbarrière maakt hem en zijn vrienden afhankelijk van andere Turken, zegt hij. „We spreken geen Nederlands of Engels, wel Turks.”

De nauwe banden van de Turkse minderheid in Bulgarije met andere Turken voeden het onderhuidse onbehagen onder Bulgaren over de relaties met hun grote buurland en vroegere overheerser. Ongeveer 10 procent van de Bulgaarse bevolking is etnisch Turks, een erfenis van de Ottomaanse overheersing vanaf de late Middeleeuwen tot eind negentiende eeuw. Turkse zakenlieden zijn erg actief op de Bulgaarse markt en het hardnekkige – maar onbewezen – gerucht is dat de machtige etnisch Turkse Beweging voor Rechten en Vrijheden (DPS) vanuit Turkije wordt gefinancierd.

Gebruikmakend van de grote bestaande Turkse netwerken waaieren de Bulgaarse Turken uit over Europa. Onder de Bulgaren in Nederland is deze minderheid oververtegenwoordigd. Wekelijks gaan vanuit Momtsjilgrad en omgeving minibusjes op en neer naar Rotterdam en Den Haag. Nu Osman niet meer in Nederland werkt, pendelt hij zelf met een busje de andere kant op, naar het 120 kilometer verderop gelegen Turkije.

In de aanloop naar de parlementsverkiezingen zondag ontstond ophef over stemmen van Bulgaren in het buitenland, omdat die altijd in grote meerderheid naar de DPS gaan. Volgens de andere partijen door fraude en manipulatie. Op plaatsen waar veel Turkse Bulgaren wonen zijn veel meer stembureaus dan elders. Bij de verkiezingen stemde bijvoorbeeld meer dan 80 procent van de Bulgaren bij de nieuwe Nederlandse stemlocatie in Roosendaal op de DPS. Dezelfde pendelbusjes die Turkse Bulgaren naar Nederland brengen, vervoeren hen ook naar het stembureau.

De manier waarop partijleider Ahmed Dogan van de DPS de Turkse minderheid aan zich bindt en manipuleert, is volgens Antoinette Primatarova van studiecentrum Centre for Liberal Strategies de voornaamste reden voor een groeiend anti-Turks sentiment in Bulgarije. Hoewel de partij het zondag met bijna 14,5 procent van de stemmen goed heeft gedaan, is het onwaarschijnlijk dat de DPS deel uitmaakt van een nieuwe coalitie. De meeste andere partijen weigeren met hen te regeren.

Dogan stelt zich op als een Ottomaanse regent, schetst Primatarova. „De Bulgaarse Turken zijn compleet van hem afhankelijk voor banen, studies, crècheplaatsen, alles.” De Turkse partij maakte deel uit van de meeste coalities en beheerste de afgelopen jaren het ministerie van Landbouw. De tabaksboertjes rond Momtsjilgrad zijn bang de bladeren niet te kunnen verkopen als ze niet op de DPS stemmen. „Mensen worden in een feodale greep gehouden”, aldus Primatarova. De bevolkingsgroepen hebben onderling geen problemen, maar de hekel aan Dogan bezorgt de extreem-nationalistische en anti-Turkse partij Ataka (Aanval) sinds 2005 aanhang.

De winnaar van de verkiezingen en aankomend premier Borisov beloofde daags voor de verkiezingen om als een van zijn eerste daden de wet op de dubbele nationaliteit te veranderen. De Turkse minderheid moet volgens hem kiezen bij welk land ze wil horen.

Volgens tandarts Fikri Gjoelestan uit Momtsjilgrad, een forse man in witte werkkleding met een getrimd baardje, hoeft daarover geen twijfel te bestaan. Bulgaarse media doen volgens hem altijd net alsof de Turken nieuwe immigranten zijn, terwijl de minderheid al zes eeuwen in het orthodox christelijke land woont en ermee is vergroeid. Hij benadrukt het verschil tussen Bulgaarse en ‘Anatolische’ Turken. „Wij hebben ook nog een ander boek dan de Koran op de plank.”

Dat neemt niet weg dat „Turken andere Turken altijd helpen”, zegt hij. De banden zijn versterkt doordat de Turkse minderheid in de nadagen van het communistisch regime werd gedwongen te assimileren. Ze moesten ‘Slavische’ namen aannemen, Bulgaars spreken en het dragen van traditionele kleding werd verboden. Toen Turkije in 1989 tijdelijk de grenzen opende, ontstond een uittocht van ruim 350.000 Bulgaarse Turken. Een groot deel daarvan is terug, maar vrijwel iedereen in het stadje Momtsjilgrad heeft familie in Turkije. De discriminatie en de grote uittocht zijn een verklaring voor de sterke neiging van de Turkse minderheid in Bulgarije zich politiek te organiseren.

„Regeringsdeelname was heel belangrijk voor ons gevoel volwaardige burgers te zijn”, zegt Gjoelestan. Hij vergeeft de Turkse partij haar vele fouten en corruptieschandalen van de afgelopen twee decennia met een licht schouderophalen. „We moesten onze eigen kapitalisten kweken. Je kunt niet alleen kapitalisten van één etnische groep hebben.”