Zij wordt nooit zo groot als Michael

Megasterren van het formaat van Michael Jackson lijken niet meer te bestaan.

Maar met de juiste fans en goed imagomanagement kun je nog wel een eind komen.

Als Amy Winehouse na Back to Black was gestorven, was ze misschien wel heel groot gemaakt.” Foto HH Mandatory Credit: Photo by Gavin Rodgers / Rex Features ( 871640a ) Amy Winehouse Amy Winehouse Leaving Her Barnet Home with Her Father Mitch to Attend Court in Westminster on an Assault Charge, London, Britain - 17 Mar 2009 Amy Winehouse at City of Westminster Magistrates' Court where she is charged with common assault. The charges relate to an incident at a charity ball in September last year when the singer allegedly assaulted a woman. Earlier this month Winehouse voluntarily attended a police station in London where she was questioned and later arrested in relation to the incident at the Berkeley Ball. According to reports, Winehouse punched a female fan after she approached and asked to take a photograph of the singer. Amy recently returned to Britain following a two-month break in the Caribbean. Hollandse Hoogte

Een klein blond jongetje draait op zijn kamer keiharde muziek, terwijl hij headbangend en luchtgitaar spelend op zijn bed springt. Beneden probeert zijn vader televisie te kijken, maar dat lukt niet met al die herrie boven. Hij stormt de trap op. „I told you to turn that thing off. It’s too late and too loud”.

Zo begon de videoclip van ‘Black or White’. De elf minuten durende clip van Michael Jackson beleefde op 14 november 1991 zijn wereldpremière en werd in 27 landen uitgezonden, ook in Nederland. Miljoenen mensen zagen de bombastische clip, die zo bol stond van de special effects dat hij 25 miljoen gulden had gekost.

Sinds de première van ‘Black or White’ heeft de wereld geen popster meer gekend van dezelfde proporties als de King of Pop. Natuurlijk zijn er daarna artiesten geweest die ook miljoenen platen hebben verkocht, maar zo’n megaster als Michael Jackson is er niet meer geweest. Hoe komt dat? Is er in twintig jaar gewoon geen artiest meer geweest met hetzelfde talent? Dat is bijna niet voor te stellen.

Michael Jackson was een product van de jaren tachtig, net als zijn generatiegenoten Madonna en Prince die toen ook de status van superster bereikten. De jaren tachtig was het decennium waarin de grote platenmaatschappijen de muziekindustrie domineerden. Door het verkopen van lp’s en singles waren ze zeer kapitaalkrachtig. Dit geld konden ze gebruiken voor enorme reclamecampagnes om artiesten te promoten. Bovendien konden ze veel beter dan nu dicteren wat er op de radio en de televisie wordt gedraaid.

Neem Thriller (1982). Die plaat kwam uit in een tijd dat mensen nog met smart zaten te wachten op een nieuw album en dat vervolgens ook kochten. Thriller leverde maar liefst zeven singles op, die allemaal enorme hits werden. Daarvoor is de houdbaarheid van muziek tegenwoordig veel te kort geworden. Door de grote hoeveelheid nieuwe platen is een cd nu na een paar maanden al weer oud nieuws. „Ter vergelijking: de platenmaatschappij van Amy Winehouse klaagt steen en been, want waar blijft dat nieuwe werk om te cashen op het succes van ‘blockbuster’ Back to Black?”, schrijft muziekwebsite Kindamuzik.

Bovendien werd Michael Jackson groot in het tijdperk van de videoclip. De minimusical Thriller werd grijs gedraaid op MTV; betere reclame was in die tijd niet denkbaar. Maar omdat de platenverkoop door illegaal downloaden is teruggelopen, is er geen platenmaatschappij meer die miljoenen in videoclip wil investeren. Het gevolg is dat MTV nog maar weinig invloed heeft in de muziekindustrie. Het is een gewone jongerenzender geworden, die meer series dan clips uitzendt.

Daarbij is het huidige medialandschap veel meer gefragmenteerd dan in de jaren tachtig. Er zijn veel meer radio- en televisiezenders bijgekomen en elke maand wordt er wel een nieuw tijdschrift opgericht. Maar het belangrijkste is – natuurlijk – de uitvinding van het internet. „Het creëren van een hype is veel moeilijker geworden”, zegt Hilde Van den Bulck, professor Mediacultuur aan de Universiteit van Antwerpen. „Mensen zijn slimmer en cynischer geworden. Ze worden zo overspoeld met beelden, dat ze verzadigd zijn.”

Maar uiteindelijk zijn de media slechts doorgeefluik en draait het om de artiest. Talent is doorslaggevend bij de vraag of iemand de status van megaster bereikt, en dat had Michael Jackson in overvloed. „Maar er zijn meer factoren die bepalen of een artiest uitgroeit tot een fenomeen”, zegt Van den Bulck. „Is iemand spraakmakend door zijn muziek of door andere zaken? Hoe bedreven is de artiest in het bespelen van de media? Past hij of zij bij de tijdgeest?”

Neem Bob Dylan. „Die was met zijn maatschappijkritische liedjes de verpersoonlijking van de jaren zestig. Verder was Dylan heel goed in het creëren van zijn eigen mythe. Hij heeft zichzelf elke keer een nieuwe identiteit aangemeten.”

Je zou het imagomanagement kunnen noemen. Michael Jackson heeft het ook geprobeerd, maar dit ging hem minder goed af. Zijn muziek werd steeds meer overschaduwd door schandalen en vreemd gedrag. „Mentale weerbaarheid is essentieel voor een megaster”, zegt Van den Bulck.

Maar er zijn ook externe factoren die bepalen of je een superster wordt. Als voorbeeld noemt Van den Bulck Amy Winehouse. „Ze heeft zeker het talent om uit te groeien tot een hele grote en haar muziek spreekt een breed publiek aan. Bovendien voldoet ze aan een archetype: de getormenteerde ziel. Als ze na het verschijnen van Back to Black was overleden, dan was ze postuum misschien wel heel groot gemaakt. James Dean had maar twee films gemaakt, maar is toch uitgegroeid tot een icoon.”

Ook fans kunnen een rol spelen in het succes van een artiest. „Toen Elvis overleed, was hij al een aantal jaren over zijn hoogtepunt heen. Hij leefde teruggetrokken, bracht bijna geen muziek meer uit en trad nog slechts sporadisch op. Maar zijn fans waren hondstrouw en hebben van hem een mythe gemaakt. Zijn huis is een bedevaartsoord, en er worden nog altijd Elvis-lookalikewedstrijden gehouden.”

Ondanks dat er veel veranderd is sinds de jaren tachtig, gelooft Van den Bulck dat er vast weer iemand uitgroeit tot King of Pop. „Het is nog steeds mogelijk om de hele wereld in de ban te laten zijn van één persoon. Er hebben immers één miljard mensen naar de herdenkingsdienst voor Michael Jackson gekeken.”

    • Toon Beemsterboer