Dialoog met een kritische noot

Nieuwsanalyse

Obama zocht in Rusland een ‘herstart’ van de betrekkingen. De resetknop is gevonden. Nu moet hij worden ingedrukt.

In de redevoering die president Obama gisteren hield tijdens de diploma-uitreiking aan studenten van de Nieuwe Economische School zat zijn hele Ruslandpolitiek gevat: samenwerking, uitgebreide dialoog en het vaststellen van wederzijdse belangen. Maar dan wel gepaard aan de ontwikkeling van de rechtsstaat en de eerbiediging van de democratie. Om dat laatste te onderstrepen had Obama voor de heersers in het Kremlin impliciet wat adviezen ingevoegd, zoals: „Regeringen die hun eigen burgers dienen, overleven en floreren. Regeringen die alleen hun eigen macht nastreven, doen dat niet.”

Op de tweede en laatste dag van zijn bezoek aan Rusland richtte de Amerikaanse president zich dan ook vooral op het democratische Rusland, dat volgens hem de enige garantie is voor een modern land en een bloeiende economie, waarin de overheid de corruptie effectief bestrijdt en de rechten van de burgers beschermt.

Oppositiepoliticus Boris Nemtsov omschreef dat Rusland na afloop van het gesprek dat hij samen met elf vertegenwoordigers van oppositiepartijen en burgerrechtenbewegingen met Obama had gevoerd nog het treffendst: „We hebben hem laten zien dat Rusland niet alleen het land van Poetin en Medvedev is, maar dat er ook een echte oppositie bestaat die de waarden van een democratie onderschrijft.”

Dat dit Rusland voor Obama even belangrijk is, bleek gisteren voortdurend. Zeker toen na zijn ontbijt met Poetin, ondanks de goede sfeer, de onoverbrugbare meningsverschillen over Georgië en het raketschild opnieuw werden opgediend en de aanvankelijke euforie over het beginselakkoord over kernontwapening enigszins werd getemperd. De Russische minister van Buitenlandse Zaken, Sergej Lavrov, deed daar enkele uren later nog een schepje bovenop door te roepen dat het afschaffen van het raketschild een absolute voorwaarde blijft voor het slagen van de ontwapeningsonderhandelingen.

Het raketschild blijft dus een groot obstakel, al kan het besluit om het daadwerkelijk te bouwen door de Verenigde Staten eindeloos lang worden uitgesteld en heroverwogen. Bovendien hebben de Russen gezien hun verouderde en daardoor kostbare raketten alle belang bij een afbouw van hun kernarsenaal. Met het oog op die aspecten is het verdrag dus misschien wel helemaal geen luchtspiegeling.

En daardoor is er de afgelopen dagen wel degelijk iets meer bereikt dan alleen de toestemming voor Amerikaanse transportvliegtuigen om over Russisch territorium naar Afghanistan te vliegen. Want het beginselakkoord is in de eerste plaats een raamwerk voor verdere gesprekken tussen het Witte Huis en het Kremlin. De dialoog tussen beide landen wordt dus hervat, wat volgens Amerikaanse diplomaten in de wandelgangen van het Kremlin een belangrijke inzet van Obama was. Verder heeft Obama Poetin en Medvedev er ook van geprobeerd te overtuigen dat respect voor de rechtsstaat, mensenrechten en vrijheid van meningsuiting onlosmakelijk met die dialoog verbonden zijn.

In Obama’s rede voor de verse afgestudeerden van de Nieuwe Economische School bleek dat laatste regelmatig. Nadat hij de Russen had geprezen vanwege hun grote bijdrage aan de wereldliteratuur, de kunsten en de wetenschappen en ook had benadrukt dat geen land zoveel offers in de Tweede Wereldoorlog had gebracht als Rusland, richtte hij zich op het hier en nu. Meerdere malen herhaalde hij dat er sprake is van het herstel van de goede betrekkingen en dat Rusland en de Verenigde Staten elkaar nodig hebben. De tijd van de Koude Oorlog was voorbij, zei hij.

Bewust richtte hij zich daarbij op de jongeren in de zaal, die hij de toekomst van het moderne Rusland noemde. „Jullie kunnen beslissen wat er verder gebeurt”, zei hij. „Jullie mogen kiezen waartoe die verandering zal leiden, omdat de toekomst niet toebehoort aan hen die legers op het slagveld verzamelen of raketten in de grond stoppen. De toekomst behoort toe aan jonge mensen met een goede opleiding en de verbeeldingskracht om te scheppen.”

Tussen zijn lofzang door bleef Obama echter kritiek leveren op de politiek van de conservatieve garde in het Kremlin, die zich blijft bemoeien met de binnenlandse politiek van zijn buurlanden Georgië en Oekraïne. „In 2009 toont een grootmacht zijn sterkte niet door andere landen te overheersen of te demoniseren”, zei hij. „De tijd dat rijke imperia soevereine staten als stukken op een schaakbord kunnen behandelen is voorbij.”

Of die boodschap aankomt in het Kremlin moet de komende maanden blijken, nu de spanning rond Georgië met de dag oploopt. Tot dat moment is een ding duidelijk: de resetknop is gevonden, maar hij moet alleen nog worden ingedrukt.

Correspondent Michel Krielaars blogt over het bezoek op nrc.nl/moskou

    • Michel Krielaars