De president moet een vrome moslim zijn

Indonesië kiest vandaag een nieuwe president.

Ook niet-religieuze kandidaten proberen te scoren met islamitische symboliek.

Foto AFP Muslim devotees offer "Tarawi" prayers, special evening prayers, on the eve of the start of the Muslim holy fasing month of Ramadan at the Istiqlal mosque in Jakarta on August 31, 2008. Muslims across the world are preparing for the holy month of Ramadan, which will this year take place amid sharp hikes in food prices and in many countries an ever present fear of violence. For the month, followers are required to abstain from food, drink and sex from dawn to dusk. AFP PHOTO/Jewel SAMAD AFP

Met witte gewaden en bedekte hoofden komen tienduizenden mensen naar de grootste moskee van Jakarta voor een dzikir akbar: een gigantisch groepsgebed. Zittend op de vloer van de benedenzaal en de vier bovengalerijen zingen ze de Arabische teksten mee. Buiten staan stalletjes met gebeds-dvd’s en parafernalia met de beeltenis van beroemde voorgangers: allen met baard en witte tulband, hun handen omhoog geheven in gebed.

Indonesië wordt uiterlijk steeds meer islamitisch. Het groepsgebed is daar een voorbeeld van: vijf jaar geleden bestond het fenomeen nauwelijks, nu zijn grote en kleine dzikirs een geliefde vrijetijdsbesteding. Ook films, boeken, liedjes en soaps met een islamitisch sausje worden verslonden. Steeds meer vrouwen dragen hoofddoekjes. En hele families gaan op umrah, de verkorte versie van de bedevaart naar Mekka.

Alleen in de politiek is de islam niet in de mode, op het eerste gezicht. Niet één presidentskandidaat heeft een islamitische leider gekozen als running mate voor de verkiezingen van vandaag. Partijen met een islamitische grondslag haalden bij de parlementsverkiezingen in april minder dan 30 procent van de stemmen, vergeleken met een kleine 40 procent bij de twee vorige verkiezingen. Een aardverschuiving, op het eerste gezicht. Hoe kan dat in een land waar religie aan belang wint? En speelt religie echt geen rol bij deze presidentsverkiezingen?

In de Starbucks van een glimmende shoppingmall reflecteert campagneleider M. Razikun op het teleurstellende resultaat van zijn PKS, een conservatief islamitische partij die had gerekend op 12 tot 15 procent van de stemmen. Nu bleef de partij gelijk op 8 procent. Niet dat de islam daar iets mee te maken heeft, zegt Razikun. Hij denkt dat ontevreden kiezers de partij hebben afgestraft omdat ze in de regering zat.

Anderzijds stemden tevreden burgers liever voor de Partai Demokrat (PD) van president Susilo Bambang Yudhoyono, die een monsterzege boekte.

Het verlies van de islamitische partijen was in westerse media een geliefd thema, maar in Indonesië vindt men het minder belangrijk. Want lokale waarnemers verklaren het verlies niet door een verminderde aantrekkingskracht van politieke islam, maar doordat moslims teleurgesteld zijn in de islamitische partijen zelf.

„Moslimkiezers worden rationeler”, zegt voorzitter Din Syamsuddin van Muhammadiyah, een islamitische beweging die tientallen miljoenen moslims vertegenwoordigt. „Islamitische partijen faalden in het naleven van islamitische waarden en het behartigen van belangen van moslims.”

Terwijl kiezers juist van islamitische politici ethisch gedrag verwachten, raakten verschillende partijen verwikkeld in corruptieschandalen. Ze haalden weinig resultaat met thema’s waar islamitische partijen zich mee profileren, zoals corruptie- en armoedebestrijding. Aansprekende leiders zoals Amien Rais en Abdurrahman ‘Gus Dur’ Wahid braken met hun partijen PAN en PKB, die nu verwikkeld zijn in interne ruzies.

„Mensen zien geen verschil tussen islamitische en niet-religieuze partijen”, zegt Din Syamsuddin. „Dus kiezen ze gewoon de beste partij.”

Inderdaad wordt het onderscheid tussen islamitische en niet-religieuze partijen kleiner. PAN staat door de vele beroemdheden op de kandidatenlijst eerder bekend als artiestenpartij. En de PKS, die in 2004 nog pleitte voor méér sharia in de wet, adverteerde nu met vrouwen zonder hoofddoek en mannen met tatoeages. Over de sharia geen woord meer. „We wilden ons aantal kiezers vergroten”, zegt campagneleider Razikun.

Want te strikt moeten islamitische partijen in Indonesië niet worden. De meeste moslims zijn zeer gematigd. „Als een politieke partij hier een islamitische staat wil stichten, zal het altijd een minderheidspartij blijven”, zegt islamgeleerde en politiek analist Bahtiar Effendy. „Dat zal nooit gebeuren.”

Dat islamitische leiders ontbreken op de kandidatenlijst voor de presidentsverkiezingen, komt vooral doordat kandidaten een coalitie moesten vormen die minstens 20 procent van de zetels won bij de parlementsverkiezingen. Alleen zittend president Yudhoyono was vrij om zelf een vice-presidentskandidaat te kiezen.

Bij de laatste vijf gegadigden zaten twee islamitische leiders, onder wie Din Syamsuddin. Hij koos toch econoom Boediono, ook omdat hij zo zeker lijkt van een herverkiezing dat hij geen moslimgeleerde nodig heeft om stemmen te trekken.

Toch speelt de islam een belangrijke rol in dit verkiezingsjaar. Al is het geen belangrijk campagnethema, de islamitische geloofwaardigheid van kandidaten is wel een voorwaarde om stemmen te halen. Alle campagneteams zijn al langsgekomen om zijn steun te vragen in ruil voor geld of een mooie baan, vertelt habib Munzir al Musawa van Majelis Rasulullah, die de gigantische groepsgebeden organiseert. Yudhoyono heeft zijn eigen dzikir-organisatie opgericht.

Zo doen alle kandidaten hun best om te tonen dat ze islamitisch genoeg zijn. Kandidatenduo Jusuf Kalla en Wiranto slaagt daar het beste in. Ze betrekken islamitische organisaties bij hun campagne en op billboards laten ze zien dat hun vrouwen een hoofddoek dragen, anders dan de echtgenotes van de andere kandidaten.

Ook Yudhoyono scoort goed op islamitische symboliek, zo schorst hij vergaderingen als er wordt opgeroepen voor gebed. Alleen over zijn vice-presidentskandidaat Boediono bestaan twijfels. Vorige week ontstond een rel omdat het Kalla-team het valse gerucht zou hebben verspreid dat Boediono’s vrouw katholiek is, waarna zijn team Kalla beschuldigde van ‘laster’.

Maar het zijn niet alleen rituelen: ook het beleid van de grote, niet-religieuze partijen wordt islamitischer. Yudhoyono tekende een omstreden anti-pornografiewet, die het strafbaar maakt om sexy te dansen of een blote vrouw te schilderen. Ook verbood hij de islamitische sekte Ahmadiyah zijn religie te verspreiden. Hem wordt verweten dat hij niet hard genoeg optreedt tegen organisaties die onder het mom van islam de wet overtreden. Zoals het Front voor Verdediging van de Islam (FPI), bekend van het vernielen van cafés tijdens de ramadan. Op lokaal niveau zijn in meer religieuze regio’s shariawetten ingevoerd. „Dat waren niet de islamitische partijen, maar juist de PDI-P en Golkar die dat hebben gedaan”, zegt analist Effendy.

„De belangen van moslims worden niet alleen behartigd door islamitische partijen. Er zitten juist veel moslimactivisten in Golkar, de Partai Demokrat en de PDI-P”, zegt Din Syamsuddin. Bovendien oefenen moslimorganisaties met tientallen miljoenen leden, zoals het grote Nahdlatul Ulama en zijn eigen Muhammadiyah, ook buiten de partijen om invloed uit het regeringsbeleid. Kortom, met het krimpen van de islamitische partijen is de islam geenszins verdwenen uit de Indonesische politiek. Syamsuddin: „Moslimpolitiek is alleen maar sterker geworden.”