Van boze provocatie tot schrijnende protestkunst

Fotoserie 'Zärtliche Berührungen' (1976) van de Oostenrijkse kunstenares Renate Bertlmann Bertlmann, Renate

Beeldende kunst Rebelle, Kunst en feminisme 1969-2009, t/m 23/8 MMKA, Utrechtseweg 27 Arnhem. mmkarnhem.nl***

Het moet even schrikken zijn geweest voor de bezoekers van een seksbioscoop in München toen daar ineens, tussen twee films in, een vrouw met geweer plaatsnam voor het witte doek. Het was in 1969 en de vrouw was de Oostenrijkse performancekunstenaar VALIE EXPORT (1940). Met woeste haardos, het geweer schietklaar in haar handen, zat ze daar, gekleed in een zwarte bloes en spijkerbroek waaruit het kruis verwijderd was zodat het publiek recht in haar kut kon kijken. Jullie zijn hier om pornofilms te zien, nu kun je het vrouwelijk geslacht in het echt bekijken en jullie mogen ermee doen wat je wilt, zei ze tegen de toeschouwers. Toen ze met haar geweer op hen afliep, verlieten die toeschouwers toch maar schielijk de zaal.

Een foto van de performance Genitalpanik van VALIE EXPORT hangt nu op twee tentoonstellingen over kunst van vrouwen: elles@centrepompidou in Parijs en Rebelle, kunst en feminisme 1969-2009 in het Museum voor Moderne Kunst Arnhem (MMKA). De exposities zijn totaal verschillend van opzet. Het Centre Pompidou toont een chronologisch overzicht van vrouwenkunst uit de eigen collectie, waarin alle stromingen vertegenwoordigd zijn. Het Arnhemse museum richt zich op de feministische kunst vanaf 1969, het jaar waarin VALIE EXPORT haar provocerende performance hield. Het was ook het jaar waarin hier de actiegroep Dolle Mina werd opgericht en in Amerika de Woman Artists in Revolution (WAR) in protest kwamen tegen de door mannen gedomineerde kunstwereld.

Het MMKA heeft zich de laatste drie decennia actief ingezet voor kunst van vrouwen, zowel bij aankopen als exposities. Volgens museumconservator Mirjam Westen die de expositie samenstelde, is er internationaal veel belangstelling voor feministische kunst, vooral bij de jonge generatie, zoals blijkt uit veel recente tentoonstellingen.

Rebelle toont werk van tachtig vrouwelijke kunstenaars, uit Europa, Noord- en Zuid-Amerika, Azië, Afrika en het Midden-Oosten. De expositie geeft geen chronologisch overzicht. De foto’s, sculpturen, installaties, schilderijen, tekeningen en video’s zijn thematisch gerangschikt, maar wat die thema’s inhouden is vaak onduidelijk. Er wordt ongelooflijk veel onderzocht en ter discussie gesteld, van stereotype vrouwbeelden tot het verband tussen seksualiteit en technologie, of ‘het mannelijk patent op de ratio’. Opvallend is dat de tekstbordjes niets melden over materialen of technieken, maar des te meer over de bedoelingen van de maaksters. En die zijn zo uiteenlopend, dat het de kijker al gauw duizelt.

De expositie Rebelle is een beetje een warboel, maar een levendige warboel. En een waarin veel interessants te zien is, niet alleen van bekende kunstenaressen als Marlene Dumas, Sophie Calle of Rosemarie Trockel, maar ook van minder bekende namen als de Zweedse Maria Friberg (1966). In haar video Somewhere Else (1998) komt haar fascinatie tot uiting voor mannen die het gemaakt hebben. Ze toont vijf zittende heren van wie alleen de benen in keurige broekspijpen en de zwart geschoeide voeten zichtbaar zijn. De benen en voeten schuifelen steeds heen en weer.

Echt rebellerend kun je deze video niet noemen, maar dat geldt voor meer kunstwerken. Het meest schrijnende protest komt van Arabische en Iraanse kunstenaressen. De Iraanse Parastou Forouhar (1962) komt uit Teheran, waar haar beide ouders in 1998 door de geheime dienst werden vermoord. Zelf woont ze sinds 1991 in Duitsland. Haar oeuvre is een subtiele aanklacht tegen het Iraanse regime en het moslimfundamentalisme. In Arnhem bekleedde ze de wanden van een museumzaaltje met vrolijk ogend behang. Maar wie goed kijkt naar Thousand and one day (2003) ziet dat de decoratieve behangpatroontjes gruwelijke martelscènes tonen van geblinddoekte vrouwen die worden gestenigd of er met messen en zwepen van langs krijgen. Als Rebelle ergens nieuwsgierig naar maakt, dan is het wel naar een tentoonstelling van feministische kunst uit het Midden-Oosten.

    • Lien Heyting