De morele dilemma's van intelligentsia op scherp gesteld

Vasili Aksjonov was een gevierd auteur in eigen land. Hij schreef over de zwarte bladzijden van de Russische historie.

Vasili Aksjonov (Foto AP) FILE - In this Sept. 26, 2007 file photo, Russian writer Vasily Aksyonov seen in Moscow. Russian writer and Soviet-era dissident Vasily Aksyonov has died at age 76 in Moscow. (AP Photo/RIA Novosti, Sergei Pyatakov, File) ** RUSSIA OUT NO ARCHIVE NO SALES NOT BE STORED OR USED FOR MORE THAN 30 DAYS AFTER THE DAY OF TRANSMISSION JULY 6, 2009 ** AP

Met Vasili Aksjonov is een van de prominentste vertegenwoordigers van de generatie van de Russische sjestidesjatniki (de jaren-zestigers) van het toneel verdwenen. De schrijver stierf gisteravond na een lang ziekbed op 76-jarige leeftijd in Moskou. „Hij was een baken voor het nieuwe Rusland, voor de vrijheid van meningsuiting”, zei zijn collega Viktor Jerofejev na het nieuws over zijn dood.

De auteur van absurdistische verhalen als Halverwege naar de maan en Sinaasappels uit Marokko en romans als De brandwond, Generaties van de winter en Krimeiland was de spil van de literaire beweging rondom het dissidente literaire tijdschrift Metropolis, dat in de Sovjet-Unie niet mocht verschijnen. Dat kostte hem in 1980 zijn staatsburgerschap. Hij werd uitgewezen. Na jarenlang in de Verenigde Staten en Frankrijk te hebben gewoond, keerde Aksjonov in 1990 terug naar Moskou. Hij kreeg er in 2004 de Russische Bookerprijs voor zijn roman Mannen en vrouwen van Voltaire, gebaseerd op de briefwisseling tussen de Russische keizerin Katarina de Grote en Voltaire over de schepping van een democratische maatschappij, in Rusland nog steeds een actueel vraagstuk. In zijn vaderland was en bleef hij een gevierd auteur, in het Westen zijn zijn boeken nooit bestsellers geworden.

Vasili Aksjonov werd in 1932 in Kazan geboren als zoon van Pavel Aksjonov en Jevgenia Ginzburg. Op zijn vijfde, in het terreurjaar 1937, werden zijn ouders kort na elkaar gearresteerd en verdwenen jarenlang in Stalins kampen. Hij belandde in een weeshuis. Na haar kamptijd besloot zijn moeder, beducht voor nieuwe arrestatie, in Siberië te blijven. Toen Vasili zestien was, haalde ze hem naar haar ballingsoord Magadan in het Verre Oosten.

De hereniging met zijn moeder noemde hij later een keerpunt in zijn leven. „In die tijd was Magadan de meest vrije stad in de Sovjet-Unie. Veel mensen daar waren niet bang om voor hun mening uit te komen omdat ze niets te verliezen hadden na de hel die ze hadden doorstaan,” zei de schrijver eens. Zijn moeder schreef met Reis in de wervelwind een van de beroemdste kampboeken.

Aksjonov studeerde medicijnen in Leningrad. Vanaf 1960 ging hij schrijven. Hij profiteerde van de culturele ‘dooi’ onder partijleider Nikita Chroesjtsjov, maar na diens val in 1964 kon hij niet meer publiceren in de Sovjet-Unie.

In 1995 publiceerde Aksjonov in Amerika de grote trilogie Generaties van de winter, een Tolstojaans epos dat een familie volgt vanaf de dood van Lenin tot het einde van de Tweede Wereldoorlog. Het boek werd in Rusland pas echt populair nadat er een veelbekeken tv-serie van werd gemaakt, die Aksjonov zelf echter veel te zoetsappig vond. In de familie Gradov komen, met historische figuren als Stalin en Beria op de achtergrond, alle morele dilemma’s samen waarvoor de sovjet-intelligentsia zich in de twintigste eeuw geplaatst heeft gezien.

    • Laura Starink