Symbolische rit naar beloofde land

Op het Over het IJ Festival wordt de bezoeker tijdens een virtuele busrit geconfronteerd met het dilemma Israël-Palestina. „Dit is de oorzaak van alles: onmacht.”

Ilay den Boer in 'Janken en Schieten' op het Over het IJ-festival in Amsterdam (Foto René den Engelsman) Engelsman, Rene den

Weggeborgen in een knalrode zeecontainer roeit een oude visser over de oceaan. Hij trekt aan denkbeeldige riemen, tuurt in de verte, acteert of hij een reuzenvis vangt. De Britse acteur William Dashwood vertolkt de rol van oude man in de novelle The Old Man and the Sea (1953) van Ernest Hemingway op het Over het IJ Festival.

Dashwood (1948) studeerde bij de befaamde Franse mimespeler Etienne Decroux. In nog geen kwartier tijd roept hij het noodlottige verhaal op met acteurskunst, zoals we dat zelden tegenkomen. Expressief, stijlvol, ouderwets in de juiste betekenis van het woord. Volg zijn ogen en stem, en als toeschouwer bevind je je niet langer binnen maar elders, ver op de verlaten zee. Het zeecontainerproject zorgt voor meer verrassingen: ultrakorte voorstellingen over een huwelijksaanzoek, een woedende storm, waterkracht.

Nog diep onder de indruk van The Old Man... zit ik een kwartier later in een oude bus bij de voorstelling Janken en Schieten van de Nederlands-Israëlische theatermaker Ilay den Boer. Hij vertelt het autobiografische verhaal van zijn grootmoeder, die tijdens de Holocaust met vijftien lotgenoten aan een getto in Litouwen wist te ontkomen. De ondraaglijk spannende busrit bracht de groep joodse vluchtelingen uiteindelijk in 1948 naar het beloofde land, Israël.

Ilay den Boer acteert dichtbij de toeschouwers, raakt hen aan, nodigt hen uit joodse liederen mee te zingen. Hij bereikt een subtiele balans tussen distantie en emotie. Hoewel de bus stilstaat in een desolate hoek van het festivalterrein, is het alsof we de symbolische rit daadwerkelijk maken. Tegen de ramen zijn kaarten van Europa geplakt, waarop de trektocht van de joodse bevolking staat aangegeven.

Hoogtepunt is de felle twist die Den Boer aangaat met een medespeelster, die het opneemt voor het telkens weer aangevallen en bedreigde Palestina. Hoeveel doden zijn er niet aan Palestijnse zijde gevallen opdat de staat Israël gesticht kon worden? Anderzijds: hoeveel miljoenen joodse slachtoffers eiste de Tweede Wereldoorlog, en de tijd daarna? Wat was er eerst? In het slotbeeld laat Den Boer zien dat het dilemma Israël-Palestina zo goed als onoplosbaar is: hij gooit in het wilde weg stenen rond, roept zijn vertwijfeling uit: „Hier gaat het om, dit is de oorzaak van alles: onmacht.” Mede dankzij samenwerking met regisseur Eric de Vroedt is Janken en Schieten een toonbeeld van toneel over grote vragen en grote conflicten, met vertwijfeling als ondertoon.

De voorstelling van Den Boer is onderdeel van de reeks Het Beloofde Feest over de joodse identiteit en de joodse geschiedenis. Eerder maakte hij Eet Smakelijk, waarin de regisseur en zijn moeder het publiek uitnodigden voor een Bar Mitswa. Deze voorstelling is geselecteerd voor het Theaterfestival 2009. De onmiddellijke confrontatie met de toeschouwers, zoals tijdens de maaltijd en in deze bus, zorgt ervoor dat wij – disgenoten, passagiers – op intensieve wijze meeleven en meedenken. Als Den Boer vertelt dat de bus stilstaat in een donker, dreigend bos, dan transformeert het parkeerterrein tot een woud. Hoewel Den Boer andere middelen hanteert, komt zijn talent dichtbij dat van William Dashwood.

Het Over het IJ Festival blijft een walking event. Het gezelschap Le Nu Perdu neemt in Heim de toeschouwers mee naar het ondergrondse duister van de autotunnel in aanleg onder het Centraal Station. Acteurs begeleiden ons met zachte hand en fluisterstille stem door de betonnen tunnelbuis. We krijgen zelfs een zwarte doek over het hoofd, waardoor de wereld nog intenser zwart wordt en je alle oriëntatie verliest. Afhankelijk ben ik nu van mijn begeleidster met haar zachte stem, haar hand op mijn schouder. In zwak schijnsel zien we acteurs, gehuld in het zwart en met zwarte hoed op, trage dansbewegingen uitvoeren.

Er klinken verstilde, poëtische passages over het wachten op een geliefde, over een huis waarvan de voordeur gesloten is. In deze schaduwwereld is het alsof de acteurs schimmen zijn in de onderwereld. Het is voor de bezoeker geen eenvoudige opgave greep te krijgen op dit raadselachtige spel van beweging en tekst, begeleid door innige celloklanken: de donkerte is genadeloos.

Over het IJ Festival: ‘Janken en Schieten’ door Het Huis van Bourgondië. Spel en tekst: Ilay den Boer. ‘ Heim’ door Le Nu Perdu. ‘ The Old Man and The Sea’ naar Ernest Hemingway. Spel: William Dashwood. NDSM Werf, Amsterdam-Noord. T/m 12/7. Inl.: www.overhetij.nl

    • Kester Freriks