Obama wacht geen warm onthaal in Rusland

Obama begint vandaag aan een bezoek aan Rusland om de moeizame relatie te ‘herstarten’. Vindt hij een partner in het Rusland van Poetin en Medvedev?

Obama in Moskou (Foto Reuters) U.S. President Barack Obama and his daughter Sasha are saluted as they step off Air Force One after arriving in Moscow July 6, 2009. REUTERS/Jim Young (RUSSIA POLITICS) REUTERS

De Tverstraat in het Moskouse centrum is dit weekeinde deels van een nieuwe asfaltlaag voorzien. Het onderhoud werd uitgevoerd ter gelegenheid van de komst van president Obama vandaag. Maar bij die asfaltschil blijft het voor zover het zijn onthaal betreft. Want verder wordt in Moskou amper aandacht besteed aan zijn bezoek. Zelfs de staatstelevisie heeft vrijwel niets gemeld over zijn komst. Alsof het Kremlin vreest voor een spontane uitbarsting van Obamania.

Die stilte is tekenend voor de slechte verhouding tussen het Witte Huis en het Kremlin. Het enige positieve dat de komende dagen lijkt te worden bereikt is een ontwerp voor een toekomstig verdrag ter vermindering van kernraketten, en de formalisering van de al enkele dagen geleden officieus aangekondigde openstelling van het Russische luchtruim voor Amerikaans wapen- en troepentransport naar Afghanistan.

De voornaamste reden voor die moeizame relatie is dat de Verenigde Staten door het Kremlin nog altijd als Ruslands grootste vijand worden gepresenteerd. De Amerikanen zouden erop uit zijn Rusland te omsingelen en klein te houden. Dat vijandbeeld is vooral het gevolg van het patriottisme en nationalisme, dat Vladimir Poetin tijdens zijn presidentschap aanwakkerde in een poging Rusland van zijn internationale minderwaardigheidscomplex af te helpen. Dat de Russische pers afgelopen week meldde dat Obama in 2005 als lid van een ontwapeningsdelegatie in Perm enkele uren werd vastgehouden, omdat het vliegtuig waarmee hij vloog een spionagetoestel zou zijn geweest, lijkt dan ook een poging om zijn onbevlekte en populaire imago een deukje toe te brengen.

Volgens een opinieonderzoek van bureau Vtsiom denkt 46 procent van de gewone Russen echter positief over de Amerikanen. Die uitkomst zegt veel over de uiteenlopende belangen van de Russische bevolking en de elite in het Kremlin. De gewone Russen willen een welvaart- en een rechtsstaat naar westers voorbeeld, waarin corruptie door de overheid wordt aangepakt en het midden- en kleinbedrijf ongehinderd kan worden opgebouwd. De elite streeft daarentegen wel naar integratie in het Westen, maar wil tegelijkertijd de eigen samenleving van dat Westen afsluiten en zoveel mogelijk van de huidige machtsstructuur handhaven.

Het grootste struikelblok voor een goede wederzijdse verstandhouding tussen beide landen is het hardnekkige Russische verzet tegen het vooral door de Amerikanen gewenste en beloofde kandidaat-lidmaatschap van de NAVO voor Oekraïne en Georgië. Die toezegging geldt echter op de zeer lange termijn en is voorlopig nog geen feit. Maar het Kremlin beschouwt Oekraïne en Georgië als deel van zijn invloedssfeer, waar de VS niets te zoeken hebben. Daarbij houdt Rusland zich in Georgië niet aan het staakt-het-vurenverdrag dat na de oorlog vorig jaar door de EU tot stand kwam.

Ook is de Russische eenzijdige erkenning van de onafhankelijkheid van de Georgische separatistische gebieden Zuid-Ossetië en Abchazië een permanente bron van ergernis voor het Westen. Evenals de onder druk van Rusland gestaakte vredesmissies van de VN en van de OVSE in die regio’s. Samen met de Russische militaire oefeningen die tot vandaag op de noordelijke Kaukasus worden gehouden, leiden die stappen tot nieuwe spanningen in het gebied.

Het ligt voor de hand dat ook het Russische lidmaatschap van de Wereldhandelsorganisatie (WTO) tijdens de gesprekken aan de orde komt. Onlangs gooide Rusland zijn glazen in toen premier Poetin de VS en de EU beschuldigde onacceptabele toelatingseisen te stellen en vervolgens zei dat Rusland alleen nog in een gemeenschappelijke douane-unie met Wit-Rusland en Kazachstan tot de WTO wilde toetreden. De zet van Poetin onthulde eens te meer dat het Rusland geen ernst is met het binnenhalen van een WTO-lidmaatschap.

Dan is er nog Iran. Het Kremlin onderhoudt een pragmatische relatie met het regime in Teheran en helpt het bij de bouw van een kerncentrale. Het keert het zich in de VN-Veiligheidsraad ook voortdurend tegen het aanscherpen van sancties tegen Iran en steunt de recente verkiezingsoverwinning van president Ahmadinejad. Bij een slechte Amerikaans-Iraanse verhouding heeft Rusland bovendien alleen maar baat, omdat die de olieprijs opdrijft.

Concrete resultaten lijken hoogstens te kunnen worden bereikt op het gebied van een nieuwe overeenkomst over de beheersing van strategische kernwapens, ter vervanging van het eind dit jaar aflopende START-verdrag. Het Kremlin heeft zo’n verdrag hard nodig, omdat het zich, ook door de economische crisis, geen nieuwe wapenwedloop kan veroorloven en het zijn eigen, sterk verouderde en slecht beheerde kernwapenarsenaal moet afbouwen om ongelukken te voorkomen. Het Kremlin probeert de ondertekening van het verdrag nu nog afhankelijk te maken van het staken of aanpassen van de bouw van een Amerikaanse raketschild in Polen en Tsjechië, maar die koppeling lijkt niet lang vol te houden.

Een ander gemeenschappelijk belang hebben de beide landen in Afghanistan. Want ook voor Rusland is het noodzakelijk dat het moslimfundamentalisme wordt ingedamd, met het oog op de broeierige situatie in zijn eigen islamitische republieken op de noordelijke Kaukasus. Niet voor niets staat Medvedev de Amerikaanse troepen- en wapentransporten in zijn luchtruim weer toe.

Beide partijen hebben voor de lieve vrede nu vooral belang bij een realpolitik, die er in dit geval op neerkomt dat ze zich vooral op concrete internationale zaken richten. Toch gaat Obama een ontmoeting met de democratische oppositie niet uit de weg. In een interview in de Kremlinkritische krant Novaja Gazeta vandaag zegt hij dat mensenrechten en een rechtsstaat deel uitmaken van het herstellen van de ‘goede betrekkingen’. Morgen spreekt hij met enkele mensenrechtenactivisten en oppositiepolitici als Garry Kasparov en Boris Nemtsov.

Obama ontbijt morgenochtend met Poetin, omdat hij heel goed weet dat die de enige echte leider is van Rusland, een leider die volgens hem nog met een voet in de Koude Oorlog staat. De uitkomst van die korte ontmoeting zal dan ook veel meer betekenis hebben voor de betrekkingen tussen Rusland en Amerika dan het geplande, vier uur durende onderhoud met Medvedev.