'Rusland daagt bondgenoten in NAVO uit'

De relatie tussen de NAVO en Rusland is slecht sinds de oorlog met Georgië. Rusland ging te ver, meent Ivo Daalder, ambassadeur van de VS bij de NAVO.

In Moskou staan matroesjka’s uitgestald met de afbeelding van de Russische president Medvedev en de Amerikaanse president Obama, die vanaf maandag een bezoek brengt aan Rusland. Foto AFP A traditional Russian matreshka nesting doll bearing portraits of US President Barack Obama and Russian President Dmitry Medvedev is on for sale in Moscow on July 3, 2009. Russia wants to agree with the United States a replacement of a key Cold War-era missile treaty by end of this year or early 2010, Medvedev's top foreign policy aide said. AFP PHOTO / ALEXEY SAZONOV AFP

„Het Russische optreden in de Georgië-oorlog, in augustus vorig jaar, was voor geen enkel NAVO-land acceptabel. De situatie is daar nu onhoudbaar.”

Dat zegt Ivo Daalder, de nieuwe Amerikaanse ambassadeur bij de NAVO, aan de vooravond van de eerste Russisch-Amerikaanse top van Obama in Moskou, volgende week. De Amerikaanse president wil de betrekkingen met Rusland verbeteren, maar de Russen moeten begrijpen dat ze vorig jaar in Georgië te ver zijn gegaan.

Daalder (49) is net op het NAVO-hoofdkwartier in Brussel aangetreden als de vertegenwoordiger van de VS. De verwachtingen zijn hooggespannen. Niet alleen zegt zijn regering steeds hoe belangrijk overleg met bondgenoten is. Daalder is zelf een halve Europeaan. Hij groeide op in Nederland, ging een jaar naar school in Italië en studeerde in Engeland. Maar hij schoot wortel in de VS en heeft de Amerikaanse nationaliteit.

„Rusland is een land dat sommigen van de bondgenoten uitdaagt”, zegt Daalder. „En dat gaat ons allemaal aan.”

NAVO-landen in het oosten voelen zich bedreigd door Rusland.

„Dat is een van de belangrijkste kwesties van dit moment. We moeten deze nieuwe bondgenoten verzekeren dat we hun veiligheid even serieus nemen als de veiligheid van landen die al zestig jaar NAVO-lid zijn. Daarom heb ik op de dag dat ik hier aankwam mijn collega’s uit de Baltische staten, Tsjechië en Polen uitgenodigd. Jullie veiligheid, heb ik hun gezegd, is voor ons net zo belangrijk als onze eigen veiligheid.

„Toen president Obama hoorde dat de NAVO geen militaire plannen heeft klaarliggen voor de verdediging van deze landen, maakte hij meteen bezwaar. Als zulke plannen bestaan voor Nederland, waarom dan niet voor de Baltische landen of Polen? Sommige lidstaten willen dat niet, omdat zoiets Rusland zou provoceren. Die landen horen nu elke dag van mij, ik vind dit een principiële kwestie.”

Kan de NAVO de relatie met Rusland verbeteren en tegelijk uitbreiden, hoewel Moskou fel tegen is?

„Ja, want we hebben het al eerder gedaan, in de jaren negentig, en toen hebben we ook onze goede relatie met Rusland behouden.”

Vervolg Daalder: pagina 5

‘NAVO is niet de politieman van de wereld’

Het uitgangspunt voor uitbreiding is volgens Daalder: „Landen mogen lid worden als ze aan de voorwaarden voldoen. Je ziet dat de uitbreiding, van de Europese Unie en de NAVO, de stabiliteit en de democratie in Europa heeft bevorderd.”

Rusland is het daarmee niet eens.

„En daarover discussiëren we dus met de Russen. Volgens ons is Rusland beter af met een democratisch en stabiel Polen. Het vooruitzicht van NAVO-lidmaatschap kan ook helpen bij het oplossen van conflicten. Het grensgeschil tussen Hongarije en Roemenië is een voorbeeld. Rusland zou daaraan moeten denken.”

Wat is voor u de grootste les van de oorlog in Georgië?

„Het was een belangrijk signaal. Rusland besloot met overweldigende militaire macht grenzen te veranderen. Het heeft welbewust een van de belangrijkste beginselen van internationale veiligheid, én Europese veiligheid, geschonden. De Russen zochten een aanleiding om Georgië binnen te vallen en hebben die gevonden.”

Onder president Clinton coördineerde Ivo Daalder in de Nationale Veiligheidsraad het Bosnië-beleid (1995-1997). Daarna werkte hij voor de denktank Brookings Institution en schreef hij boeken en artikelen over buitenlands beleid. Al vroeg in de verkiezingscampagne steunde hij Barack Obama.

„Overal waar ik kom”, zegt Daalder, „herhaal ik wat president Obama zei toen hij dit voorjaar naar Europa kwam: de Verenigde Staten komen om te luisteren, te leren en te leiden. Dat is de essentie van wat deze regering wil doen. In die geest werk ik hier bij de NAVO met mijn 27 collega-ambassadeurs.”

Wordt het daardoor makkelijker het in de NAVO eens te worden?

„Het zou ons leven eenvoudiger moeten maken. Er is een compleet nieuw leiderschap: een nieuwe secretaris-generaal [de Deen Rasmussen volgt 1 augustus De Hoop Scheffer op, red.], een nieuwe SACEUR [de hoogste NAVO-militair], een nieuwe Amerikaanse regering en er komt een nieuw Strategisch Concept, waarin we vastleggen waarvoor het bondgenootschap dient.”

Maar als er één manier was om het bondgenootschap te verenigen, zegt Daalder, dan was het wel het optreden van de Russen in Georgië. „Een jaar geleden was er binnen de NAVO nog een enorm debat over onze opstelling tegenover Rusland. Dat is nu helemaal voorbij. Algemeen wordt de noodzaak beseft hiertegen stelling te nemen. Onlangs, op een bijeenkomst van ministers van Buitenlandse Zaken van de NAVO en Rusland op Corfu, hebben alle 28 lidstaten dat heel direct gezegd tegen hun Russische collega. Tegelijk beseft iedereen dat we met Rusland moeten samenwerken – op militair gebied, bij de bestrijding van terrorisme en piraterij.”

Komt wapenbeheersing met deze nieuwe president, die pleit voor een kernwapenvrije wereld, terug op de internationale agenda?

„Het zal een belangrijk gespreksonderwerp zijn tussen de presidenten Obama en Medvedev in Moskou. De vorige regering geloofde niet in wapenbeheersing, deze regering juist wel. Binnen de NAVO was wapenbeheersing een enorme splijtzwam. Sommige landen wilden er werk van maken, andere veel minder.”

In Nederland liggen nog steeds kernwapens. Zou het geen mooi gebaar zijn als Den Haag die opgeeft?

„Rusland heeft heel wat meer van dat type wapens. Als zo’n gebaar de Russen ertoe brengt hún wapens op te geven, dan hebben we het ergens over. Maar dit is een zaak voor het bondgenootschap, niet voor een individueel land. Het zou me verbazen als de rol van kernwapens niet aan de orde komt als de NAVO dit jaar spreekt over haar nieuwe Strategisch Concept.”

Gaat u Europese landen aansporen meer troepen naar Afghanistan te sturen?

„Ik zal mijn best doen. We hebben nu een nieuwe strategie, en die vereist meer troepen, meer opleiders voor leger en politie en meer geld.

„De Nederlandse troepen blijven in elk geval tot 2010, daar zijn we dankbaar voor. Nederland werkt al een hele tijd boven zijn macht. Het is tijd voor anderen zo’n zware last op zich te nemen. Er zijn manieren waarop Nederland toch een bijdrage kan leveren aan de stabilisering van Afghanistan: via het ontwikkelingsprogramma en via het leveren van politietrainers of extra geld.”

De NAVO zit in een overgangsfase. Zal de nieuwe NAVO straks wereldwijd actief zijn, en vaker optreden in situaties als in Afghanistan?

„Het bondgenootschap is niet de politieman van de wereld. We hebben wél behoefte aan een NAVO die antwoorden heeft op de bedreigingen van nu. Ons Strategisch Concept dateert van 1991 en is aangepast in 1999: voor 9/11, voor er cyberaanvallen waren en voor de grootste militaire operatie uit de geschiedenis van het bondgenootschap, in Afghanistan, 4000 mijl van het centrum van Europa, was begonnen.

„We moeten een Strategisch Concept formuleren dat het bondgenootschap met deze tijd verbindt en een nieuwe generatie aanspreekt. Niemand hoefde óns vroeger te vertellen waarvoor de NAVO diende. Dat is nu minder vanzelfsprekend: de generatie die nu studeert is geboren na de Val van de Muur.”

Is het beschermen tegen cyberaanvallen een taak voor een militair bondgenootschap?

„De NAVO heeft tot taak ons te verdedigen. En een cyberaanval is een aanval. Maar hoe reageer je erop? Het is moeilijk na te gaan waar zo’n aanval vandaan komt.

„De basis van de NAVO is nog altijd artikel 5 van het Handvest: een aanval op één is een aanval op allen. Moet dat ook gelden voor een cyberaanval? Voor het afknijpen van de energietoevoer? Ik heb er nog geen antwoord op, maar we moeten het ons afvragen en er met alle lidstaten samen uitkomen.”

U zegt dat u bij de NAVO gaat luisteren, leren, leiden. Is dat makkelijker omdat u in Europa opgroeide?

„Bedoelt u of ik Nederlands spreek met de secretaris-generaal? Ja, dat doe ik. Het is nu bijna een officiële NAVO-taal geworden: drie ambassadeurs en de secretaris-generaal spreken het.

„Ik heb hier mijn halve leven gewoond. Ik begrijp de Europese aarzelingen om geweld te gebruiken, de politieke achtergrond ervan, zoals elke goede Amerikaanse ambassadeur die zou moeten snappen natuurlijk.”

    • Juurd Eijsvoogel
    • Petra de Koning