Maastrichtenaar moet roofdoek teruggeven

Een Maastrichtenaar bezit een 16e-eeuws schilderij dat het Rode Leger na WO II meenam uit Potsdam, als vergelding. Een Duitse stichting eist het nu terug.

'Maria met Kind en Johannes

Een Maastrichtse zakenman moet een zestiende-eeuws schilderij uit zijn bezit teruggeven. Dat eist de Stiftung Preussische Schlösser und Gärten Berlin-Brandenburg. De oude meester is een van de 2,5 miljoen kunstwerken die kort na de Tweede Wereldoorlog door het Rode Leger zou zijn buitgemaakt in Duitsland.

Het gaat om een olieverfschilderij, getiteld Madonna met Kind en Johannes, toegeschreven aan Benedetto Caliari (1538-1598). Het doek hing tot 1945 in het kasteel Sanssouci in Potsdam, waarvan de Duitse stichting beheerder is. Daarna maakte het schilderij deel uit van de privéverzameling van Jozef Stalin.

De zakenman blijkt afgelopen maanden geprobeerd te hebben om het werk via een Hengelose kunsthandelaar voor 300.000 euro te verkopen aan de Duitse stichting. Volgens privédetective Ben Zuidema, die op zijn beurt door de kunsthandelaar gevraagd was te bemiddelen bij de verkoop, hebben zakenman en kunsthandelaar zich schuldig gemaakt aan opzetheling. Daarvan is sprake als iemand tijdens de koop of verkoop van goederen weet dat ze gestolen zijn.

Zuidema: „Beiden wisten dat het een gestolen schilderij was. Ik heb me niet laten gebruiken bij het terugverkopen van het schilderij aan de Duitse stichting.” Zuidema was in het verleden al eerder betrokken bij het terugbrengen van gestolen kunstwerken aan een aantal eigenaren. Afgelopen maart speelde hij een sleutelrol in het oplossen van een twee decennia oude roof bij kunsthandel Noortman in Maastricht.

Volgens Zuidema maakt de Caliari deel uit van een groep van twaalf ‘roofschilderijen’ uit Duitsland. Daaronder zouden werken zijn van Michelangelo Merisi da Caravaggio (1571-1610), Nicholas Poussin (1594-1665) en Jacopo Bassano (1515-1592).

Waar de schilderijen nu zijn, is onbekend. Ook het doek van Caliari is verdwenen, nadat verkoop aan de stichting mislukte. De stichting weigerde de gevraagde 300.000 euro te betalen. „Wij geven alleen een vindersloon”, aldus deskundige Franziska Windt van de stichting, die zich beraadt op een aangifte bij de politie.

De Maastrichtse zakenman, Walter Schlotter, zegt desgevraagd dat hij niet de eigenaar van het schilderij is, maar slechts optreedt als tussenpersoon. Hij zegt ook niet te weten waar de Caliari zich nu bevindt. Volgens Schlotter is het in handen van een Italiaan. „Wie dat is, weet ik niet.”

Kunsthandelaar Leon Huyben uit Hengelo zegt ook niet te weten waar het schilderij is: „Dat moet u zelf maar uitzoeken.” Volgens Huyben is het helemaal geen gestolen schilderij. Huyben: „De Russen hebben het destijds geconfisqueerd, dat is heel iets anders. Ik handel niet in gestolen kunst.”

Op 13 maart, tijdens de laatste Tefaf-kunstbeurs, was de Caliari in elk geval nog in Maastricht. Deskundige Windt mocht het van de zakenman en kunsthandelaar ergens op een industrieterrein zien, en herkende het als een van de gestolen schilderij uit Sanssouci, zegt ze.

Volgens detective Zuidema had de politie de Caliari toen in beslag moeten nemen. Zuidema: „Dan was er ook nog een kans geweest op het terugvinden van de elf andere werken. Daar zit een Caravaggio bij, die is 20 miljoen euro waard. Nu zien we ze nooit meer terug.”

De twaalf schilderijen blijken vanuit Rusland, via Duitsland naar Nederland gesmokkeld. Windt: „De werken komen uit de privécollectie van Stalin. Die gaf ze aan de Russische componist Isaak Dunajewski. Na diens dood wilde zijn zoon Evgeni ze in het Westen verkopen.” De schilderijen zijn in de dubbele bodem van een vrachtwagen uit Rusland gesmokkeld.

Louisa von Loringhoven, expert van The Art Loss Register, een particuliere database van vermiste en gestolen kunst en antiek, zegt dat in West-Europa steeds meer kunst opduikt die vlak na de oorlog in Duitsland is verdwenen. „Vaak zijn het erfgenamen die de werken willen verkopen”, aldus Von Loringhoven. „Maar de kunst is buiten Rusland onverkoopbaar. De schilderijen staan in ons register te boek als gestolen. Wie ze kwijt wil, moet het zwarte circuit in. Of ze terugbezorgen bij de eigenaar.”

Sinds 1998 heeft Art Loss dertig soortgelijke gevallen gehad. Voor het laatst in 2005. Toen trof Art Loss in Nederland een schilderij aan van Jan Linsen (1602-1635). Ook dat was in 1945 door de Russen in Duitsland buitgemaakt. Het schilderij werd ontdekt op de Tefaf en teruggegeven aan de Stiftung Preussische Schlösser und Gärten Berlin-Brandenburg.

In de jaren vijftig bezorgde de Sovjet-Unie zo’n anderhalf miljoen geroofde kunstwerken terug aan Polen en de DDR. In depots en musea in Rusland liggen nu nog een miljoen werken. Rusland weigert ze terug te geven.

De kunst wordt beschouwd als „rechtvaardige genoegdoening” voor de schade die de Duitse Wehrmacht heeft aangericht in de voormalige Sovjet-Unie.

Lees meer over Russische ‘roofkunst’ op nrc.nl/kunst