Een Javaanse leider met goddelijk mandaat

Indonesië kiest volgende week een nieuwe president. Meeste kans maakt oud-generaal Yudhoyono. Hij is al president. Ook al ging het aarzelend, hij bracht stabiliteit en voorspoed.

Aanhangers van de Indonesische president Susilo Bambang Yudhoyono, ofwel SBY, stonden afgelopen woensdag langs de route in de Midden-Javaanse stad Solo waar hij langs zou komen tijdens een verkiezingscampagne. Op de poster staat Yudhoyono (links) met zijn running mate Boediono afgebeeld. Foto AFP Supporters of incumbent Indonesian President Susilo Bambang Yudhoyono line up in the road during a presidential election campaign rally in Solo, central Java on June 29, 2009. Indonesia will hold presidential elections on July 8 with opinion polls varied but most give Yudhoyono a huge lead over his rivals ahead of the vote, which will pit him against current Vice-President Jusuf Kalla and former president Megawati Sukarnoputri. AFP PHOTO/ROMEO GACAD AFP

Susilo Bambang Yudhoyono kiest zijn gebaren zorgvuldig. Als de Indonesische president het podium in Solo betreedt, afgelopen maandag, vouwt hij zijn handen, brengt ze respectvol naar de borst. Hij glimlacht, beweegt kalm, spreekt langzaam. Met zijn 1,82 meter torent hij boven de gemiddelde Javaanse man uit.

Oud-generaal Yudhoyono was in 2004 de eerste Indonesische president die rechtstreeks werd gekozen. Hij is ook de eerste president sinds de val van autocraat Soeharto 11 jaar geleden die zijn vijfjarige ambtstermijn heeft volgemaakt. En voor veel Indonesiërs is hij ook de eerste sinds Soeharto die zich gedraagt als een leider, de uitstraling heeft van een president.

Zijn oud-klasgenoot van de militaire academie, Saurip Kadi, legt het uit. In het door Java gedomineerde Indonesië gedraagt een leider zich beleefd en bescheiden. Als Yudhoyono gasten heeft, omhelst hij hen, begeleidt hen naar de deur en houdt het autoportier voor hen open. Als hij lacht, klinkt niet het uitbundige ‘hahaha’, maar het ingehouden ‘hehehe’. Zijn mond blijft dicht. „Hij imiteert Soeharto,” zegt Kadi.

Bij de presidentsverkiezingen aankomende woensdag zal Yudhoyono, volgens de verwachting van velen, in één ronde worden herkozen. In peilingen staat hij bovenaan met ruim 60 procent van de stemmen, onbereikbaar voor zijn twee concurrenten, de huidige vice-president Jusuf Kalla en oud-president Megawati Soekarnoputri. De architect van zijn herverkiezingscampagne, Andi Mallarangeng, denkt al aan vakantie. Een strategie voor de tweede ronde die nodig zou zijn als geen van de drie kandidaten meer dan de helft van de stemmen haalt, heeft hij nog niet. „Dat zien we dan wel weer, mocht dat gebeuren.”

Onder Yudhoyono stabiliseerde Indonesië de afgelopen jaren. Aan de bloederige conflicten van de era reformasi, die volgde op de val van Soeharto, kwam een einde. De laatste grote bomaanslagen waren in 2005. De economie groeide met zo’n 6 procent per jaar. Veel Indonesiërs vinden dat zij het nu beter hebben dan vijf jaar geleden.

Maar of deze prestaties echt zijn toe te schrijven aan SBY, zoals de president wordt genoemd, wordt hier en daar betwijfeld. Hij staat bekend als intelligent, belezen en integer. Maar zijn omgeving omschrijft hem ook als iemand die moeilijk beslissingen kan nemen en iemand die risico’s mijdt. En die koste wat kost wil dat zijn leiderschapsimago intact blijft.

Yudhoyono (59) studeerde als zoon van een lagere officier uit Oost-Java aan de militaire academie in Magelang, waar hij in 1973 slaagde als beste van zijn jaar. Tijdens zijn studie ontmoette hij zijn huidige vrouw Kristiani Herrawati: dochter van de inmiddels overleden generaal Sarwo Edhie Wibowo. Deze commandant van de elitetroepen en wapenbroeder van Soeharto had grote invloed. Saurip Kadi zegt dat SBY dankzij schoonvader Sarwo Edhie een speciale positie had. Zijn superieuren beschermden hem en zijn leeftijdgenoten steunden hem in de hoop te kunnen meegenieten.

Later was die bescherming van hogerhand, volgens Kadi, ook merkbaar. Tijdens de invasie door het Indonesische leger van Oost-Timor in 1975 vocht Kadi samen met Yudhoyono tegen de guerrillastrijders van de bevrijdingsbeweging Fretilin. „Zijn meerderen zorgden wel dat hij niet in de frontlinie terechtkwam, want wat als hij werd gedood?”

Zijn toenmalige superieur Agus Widjojo, nu zijn vriend en adviseur, omschrijft Yudhoyono als een open geest, die boeken verslindt en vroeger graag discussieerde met andersdenkenden. Hij volgde een deel van zijn opleiding in de VS. „Toen hij aan mij moest rapporteren in Oost-Timor, was het eerste wat hij aan mij vroeg hoe ik dacht over de ‘generatie van 1945’. Hm, dacht ik, je bent in een gevechtszone!” Volgens Widjojo denkt Yudhoyono niet dat militairen per definitie geschikter zijn om Indonesië te leiden dan burgers, zoals vele ex-generaals uit Soeharto’s Nieuwe Orde wel doen.

Maar die academische, open houding komt inmiddels in conflict met zijn ‘Javaanse’ neiging om gerespecteerd te willen worden, zegt Widjojo. Yudhoyono gaat niet graag meer in discussie. Als hij publiekelijk wordt tegengesproken, kan het beeld dat hij van zichzelf wil neerzetten worden verstoord. Dat is het beeld van de Javaanse leider met een goddelijk mandaat, zegt Widjojo. „Hoe hij wordt gezien, is voor SBY het belangrijkste wat er is.”

Na de val van Soeharto in 1998 werd Yudhoyono minister in het kabinet van president Abdurrahman ‘Gus Dur’ Wahid. Die ontsloeg hem toen hij weigerde de noodtoestand uit te roepen omdat Wahid afgezet dreigde te worden. In 2004 nam Yudhoyono het op tegen zittend president Megawati, in wiens kabinet hij minister was geweest. Naar men zegt onder invloed van zijn vrouw, die wordt gezien als de drijvende kracht achter zijn ambities.

„Ik denk wel dat hij de beste belangen voor het land voor ogen had”, zegt politiek consultant James van Zorge. Naar de vorm imiteert SBY misschien Soeharto, zegt hij, maar niet naar de inhoud. Mensen die hem kennen, zeggen dat hij niet uit is op onbeperkte macht. Yudhoyono’s persoonlijke ambities zouden op internationaal niveau liggen. Zo zou hij Ban Ki-moon wel willen opvolgen als baas van de Verenigde Naties.

Yudhoyono wil ook niet, zoals Soeharto, te boek komen te staan als kleptocraat. Onder zijn bewind werd de anti-corruptiecommissie een succes en belandde zelfs de schoonvader van zijn oudste zoon wegens corruptie achter de tralies. „Hij is een militair en volgt de regels. Daarin denkt hij erg zwart-wit”, zegt Van Zorge. Zijn onvermogen om knopen door te hakken, is Yudhoyono’s grote zwakte. Volgens James van Zorge wil Yudhoyono eerst elk detail horen, voor hij een conclusie trekt. Van een minister hoorde hij dat deze de president in vijf jaar nog nooit een besluit had horen nemen tijdens een kabinetsvergadering. Die houding wordt versterkt door zijn Javaanse neiging om te zeggen wat mensen willen horen. „Het ligt niet in zijn karakter om mensen boos te maken”, zegt Agus Widjojo.

Dat heeft verstrekkende politieke gevolgen gehad. Vice-president Jusuf Kalla, voorzitter van partij Golkar, kon daardoor veel macht naar zich toe trekken. En zo kreeg Golkar, het voormalige machtsvehikel van Soeharto onevenredig veel invloed op zijn beleid. Een corrumperende invloed, volgens velen. Inmiddels probeert Kalla zelf president te worden met de slogan ‘sneller en beter’. Die slogan heeft Yudhoyono, volgens zijn kennissen, diep gekwetst.

Bepalend voor het succes van een eventuele tweede termijn als president is of Yudhoyono besluitvaardiger zal durven optreden. De eerste stap is gezet. Hij heeft gebroken met Kalla, en zo met Golkar. En hij heeft de partijloze econoom Boediono als kandidaat vice-president aangewezen. Waarnemers hopen dat hij, zeker als hij in één ronde wint, een kabinet van ‘technocraten’ zal benoemen. Dat wil zeggen: partijloze bestuurders die vooral op basis van hun deskundigheid zijn geselecteerd. Zodat zij minder dan partijpolitici gebonden zijn aan allerlei belangengroepen. Widjojo weet niet of dat zal gebeuren. „Het blijft SBY. Op deze leeftijd veranderen mensen niet meer zo snel.”

    • Elske Schouten