Verpleegster aan de Berlijnse Muur

De Berlijnse Muur werd dwars door huizen aan de Bernauer Strasse opgetrok-ken. Zuster Christa Hübner hielp talloze vluchters: „De springers kwamen altijd bij ons terecht”.

De Berlijnse Muur liep dwars door woningen in de Bernauer Strasse. Voordat ze aan de ‘westzijde’ werden dichtgemetseld, vormden ze een veel benutte vluchtroute. Deze opname is van 31 augustus 1961. Foto DPA An elderly woman tries to escape through her window to reach the street underneath, which is part of West Berlin in Berlin, GDR, 31 August 1961. Some men try to pull her back into the house. Prior to that, the woman had already thrown her purse and her dog into the rescue net provided by West Berlin's fire brigade. In the end, she managed to flee to West Berlin. The house was located right at the sector border in the eastern part of Berlin. In the early morning of 13 August 1961, the erection of barbed road blocks and the building of a wall began under the supervision of GDR's armed forces to isolate East Berlin from West Germany. The Berlin Wall intended to prevent GDR citizens to seek refuge in West Berlin. picture-alliance / dpa

Ze was ooggetuige toen de Berlijnse Muur werd gebouwd en ze heeft ook gezien dat hij werd afgebroken. Maar wat de levensloop van Christa Hübner uniek maakt, is dat zij mensen heeft verzorgd die van daken en uit ramen sprongen om het vrije westen te bereiken en bij die wanhoopspogingen gewond raakten.

Ze was zuster aan de Muur op een plaats die historisch is geworden en die nu, twintig jaar na de Muurval, recordaantallen bezoekers trekt: de Bernauer Strasse in Berlijn.

Zuster Christa Hübner (75) is diacones in het Berlijnse Lazarus Ziekenhuis. Ze werkt daar al sinds 1951. Het Lazarus lag bij de opdeling van Berlijn precies op de grens van de Franse sector en de Sovjetsector. Een dramatisch snijvlak, bleek later. Tijdens de Koude Oorlog stuitten hier de geopolitieke belangen van de grootmachten op de levens van gewone Duitsers.

Er zijn weinig plekken in Berlijn of Duitsland waar de krachtmeting tussen Oost en West zo hevig woedde als hier – en waar zo veel symboliek is ontstaan. Hier ging het om vrijheid en dictatuur; om leven en dood. En om een ziekenhuis dat opeens frontgebied was geworden.

„De springers kwamen altijd bij ons terecht”, zegt zuster Christa met zachte stem. Ze werkte destijds als verpleegster op de afdeling chirurgie. „Die mensen hadden meestal gebroken ledematen. Ze waren uit de ramen van hogere etages en zelfs van daken gesprongen. Maandenlang hebben zich hier dramatische taferelen afgespeeld”.

Het lot wilde het zo dat de woningen in de Bernauer Strasse met hun voorkant in West-Berlijn en hun achterkant in Oost-Berlijn stonden toen de Muur op 13 augustus 1961 werd gebouwd. In de weken en maanden daarna werden de naar het westen gelegen deuren en ramen op de begane grond dichtgemetseld. Nog later werden veel ‘grenswoningen’ op gezag van de DDR-leiding afgebroken en ontstond de beruchte Todesstreifen, de levensgevaarlijke strook langs de Muur.

Maar er is een tijd geweest dat de hoger gelegen verdiepingen in de Bernauer Strasse nog niet waren dichtgemetseld en de daken ook nog niet door Oost-Duitse grenswachten werden bewaakt. Dat was de tijd waarin vluchten gevaarlijk, maar nog wel mogelijk was. Over die tijd spreekt zuster Christa. „In de zijstraten stonden hier wekenlang ziekenwagens te wachten tot er iets zou gebeuren. Het was meestal verschrikkelijk. Een hele familie wilde zich één voor één langs een waslijn naar beneden laten zakken. Hun handen lagen open tot op het bot. De moeder is gevallen en brak haar benen. De vader is uiteindelijk gesprongen en raakte ook gewond.”

De gebeurtenissen in de Bernauer Strasse hebben indringende en onvergetelijke beelden opgeleverd. Een van de beroemdste foto’s die in de grensstraat zijn gemaakt, is die van de Oost-Duitse politieagent Conrad Schumann. Deze jonge ‘Vopo’ (Volkspolizist) springt op de kruising van de Bernauer- en de Ruppiner Strasse over een rol prikkeldraad, van oost naar west. Zijn geweer, dat hij later zou wegwerpen, hangt nog losjes over zijn rechterschouder als fotograaf Peter Leibing afdrukt. Een andere bekende foto is van West-Berlijners die op een trapleer in de Bernauer Strasse staan. Ze kijken over de nog tamelijk lage Muur naar wat er in het oosten gebeurt.

Op de dag dat de Muur werd opgetrokken, had zuster Christa verlof. „Ik had een transistorradio bij me. Toen ik hoorde wat er was gebeurd, ben ik teruggekeerd om te gaan kijken. We konden het niet geloven, zoals haast iedereen. Het was een regelrechte ramp voor ons”, vertelt ze.

Het Lazarus was zwaar getroffen. Het ziekenhuis raakte op de dag van de Muurbouw bijna vijftig diaconessen kwijt die voor hun werk doorgaans in Oost-Berlijn moesten zijn. „Ze mochten niet meer terug. Dat was een groot persoonlijk drama. Maar het ziekenhuis kwam ook in problemen. De helft van onze verpleegsters zat vast in het oosten. We hadden opeens nijpend personeelsgebrek. Na een internationale noodkreet kregen we gelukkig hulp uit de hele wereld.”

Die hulp was hard nodig. Juist in de verwarrende maanden na de Muurbouw zouden nog veel Oost-Duitsers de Bernauer Strasse uitkiezen voor hun vlucht naar het westen. Zuster Christa: „De Vopo’s hadden er geen rekening mee gehouden dat mensen bereid waren hun leven te wagen voor de vrijheid. Het was een grote verrassing voor ze dat zelfs ouderen uit ramen en van daken sprongen”.

Ze kreeg het steeds drukker en moest keihard werken. Maar de beloning kon groot zijn: „Als mijn patiënten na hun sprong wakker werden, vroegen ze altijd waar ze waren. Als ik zei: ‘In het Lazarus’, reageerden ze opgelucht. Dan was alles goed”.

Bij pogingen om via de Bernauer Strasse naar het westen te vluchten, zijn minstens tien mensen omgekomen. Ze worden op een gedenksteen bij de kruising met de Swinemünder Strasse herdacht. In een kapel op de plaats van de in 1985 neergehaalde Bernauer Verzoeningskerk – die wijken moest voor nog meer landmijnen en prikkeldraad – worden vrijwel dagelijks herdenkingsdiensten voor de Muurslachtoffers gehouden.

De delen van de Muur die nog in de Bernauer Strasse overeind staan en het informatiecentrum naast en tegenover het Lazarus Ziekenhuis trekken jaarlijks honderdduizenden bezoekers. De belangstelling is zó groot, dat er momenteel een groter centrum wordt gebouwd. Het zal op 9 november 2009, jubileumdag, in gebruik worden genomen.

Het Lazarus Ziekenhuis heeft jarenlang moeten onderhandelen over de terugkeer van de diaconessen die onvrijwillig in het oosten waren achtergebleven. De contacten verliepen uiterst moeizaam. De Muur bleek ook hiervoor een haast onneembaar obstakel.

Zuster Christa had niet verwacht dat het ooit nog eens zou veranderen. „Ik heb de Muur alleen maar hoger en breder zien worden. Voor ons eindigde hier de wereld. Het was alsof het altijd zo zou blijven.” Dat het ondenkbare toch is gebeurd, beschouwt ze als „een Godsgeschenk”.

Ze beheert tegenwoordig het boek- en kadowinkeltje van het Lazarus. Af en toe wandelt ze „naar het oosten”. Ze vindt het mooi daar. Na de oorlog was er geen geld voor nieuwbouw en zijn er minder oude panden afgebroken dan in het westen.

Inmiddels zijn de huurkazernes en binnenhoven in de nabijgelegen Ackerstrasse, waar ze graag naartoe loopt, na jarenlange renovatie prachtig opgeknapt. Daar kan Christa Hübner volop van haar ongedeelde buurt genieten.

    • Joost van der Vaart