Straks zit hier gas in de grond

Het kabinet wil dat Nederland in de toekomst in grote getale gas kan ontvangen en distribueren.

Maar energie uit wind en steenkool gaat juist terrein winnen, zeggen experts.

Leunend op een hek kijkt vogelaar Mike Timmer door een kijker naar een tureluur in het weiland van de Bergermeer. „Ze zijn luidruchtig en dat vind ik zo leuk aan ze”, legt hij uit. Maar hoe lang kan hij nog van dit tafereel genieten?

Het bedrijf TAQA uit Abu Dhabi wil op deze plek, een paar kilometer ten westen van Alkmaar, Europa’s grootste ondergrondse opslagplaats voor aardgas aanleggen. Daarbij moet op het Alkmaarse industrieterrein Boekelermeer Zuid een installatie komen waar het gas in de juiste samenstelling wordt gemengd. Er zullen dan ook nieuwe ondergrondse gasleidingen moeten komen, van de opslagplaats naar het industrieterrein.

Natuurmonumenten vindt de plannen zeer bedreigend voor het natuurgebied. „Het is een uniek weidevogelgebied met zeer bijzondere bloemen”, zegt André Timmer van Natuurmonumenten. „Wij zijn tegen ondergrondse gasopslag, gezien de overlast die het geeft. Maar omdat het inmiddels een zaak van nationaal belang is, zien we ook wel dat het een verloren strijd is.”

Inderdaad, nationaal belang. Het kabinet-Balkenende wil van Nederland een gasrotonde maken. Het plan is dat uit alle windrichtingen – vanuit Rusland, Noorwegen, Algerije, Qatar – gas wordt ontvangen om dat vervolgens via het fijnmazige netwerk van gasleidingen te distribueren naar omringende landen als Duitsland, Groot-Brittannië, Frankrijk. De opslag bij Bergermeer maakt onderdeel uit van dat plan. Net als de terminals voor vloeibaar gas (liquefied natural gas, LNG) dat per schip wordt aangevoerd. De eerste terminal wordt nu gebouwd, op de Maasvlakte. Twee andere zitten in de planning. Verder wordt het gasnetwerk uitgebouwd, met extra leidingen naar bijvoorbeeld België en Noorwegen. Ook de handelsbeurs in Amsterdam hoort in dat plaatje.

De rotonde is niet alleen bedoeld om de omringende landen van gas te voorzien, maar ook Nederland zelf. Over een jaar of dertig raakt de gasbel onder Slochteren op, terwijl Nederland deze brandstof nog zeker vijftig jaar nodig zal hebben, zo verwacht minister Maria van der Hoeven (Economische Zaken, CDA). „Gas gaat de komende decennia eerder een grotere dan een kleinere rol spelen in de energievoorziening”, zei ze.

Dat verwacht ook Harry Droog, oud-directeur van elektriciteitsbedrijf EPZ, dat de kerncentrale van Borssele beheert. Tegenwoordig is Droog voorzitter van het Nederlands platform duurzame elektriciteitsvoorziening. Hij voorziet een sterke groei van het aantal windturbines, zeker op de Noordzee. „En als je windmolens zegt, dan horen daar eigenlijk automatisch gascentrales bij”, zegt Droog. Omdat de wind niet altijd waait, en de molens dus niet altijd draaien, moeten er centrales achter de hand zijn die snel op- en af te schakelen zijn. Gascentrales zijn daar bij uitstek geschikt voor, zegt Droog. Kolen- of kerncentrales veel minder, omdat ze maar langzaam op te voeren of af te remmen zijn.

Maar daarmee is André Jurjus het niet eens. Hij is directeur van de Vereniging voor Marktwerking in de Energie (VME), een club waarin vooral buitenlandse bedrijven als Electrabel, Oxxio en RWE zitten. Volgens Jurjus zijn kolencentrales tegenwoordig ook goed op- en af te regelen. Nederland moet volgens hem juist uitkijken niet te zwaar op gas te blijven leunen. Dat zal in de toekomst de afhankelijkheid van Rusland en het Midden-Oosten vergroten. „Dan kun je snel in ongewenste geopolitieke situaties komen”, zegt hij.

Jurjus verwacht juist dat het aandeel van gas in de toekomst zal afnemen, als gevolg van marktwerking en de strategie van bedrijven. Die willen een afgewogen mix van kolen, gas, windenergie, kernenergie. Jurjus voorziet daarom meer kolencentrales, en wellicht ook kerncentrales in Nederland.

Dat is precies wat de praktijk laat zien, zegt hij. Het Duitse energiebedrijf E.ON bouwt een kolencentrale op de Maasvlakte. Electrabel, RWE en Nuon willen ook grote kolencentrales in Nederland neerzetten. En vorige week heeft het Zeeuwse energiebedrijf Delta een vergunning aangevraagd voor de bouw van een nieuwe kerncentrale in Borssele. Minister Van der Hoeven vindt een nieuwe kerncentrale „een bespreekbare optie”. Maar minister Jacqueline Cramer (VROM, PvdA) noemt hem overbodig. Zij wil vooral meer duurzame energie. „Met kerncentrales houd je jezelf gevangen in het oude systeem.” In het regeerakkoord is afgesproken dat deze kabinetsperiode geen nieuwe kerncentrales worden gebouwd.

Droog is bang dat extra kolen- en kerncentrales de bouw van windparken zullen blokkeren. Hij verwacht juist dat de industrie en zeker de elektriciteitsproducenten sterk op gas blijven leunen. Het totale gasverbruik in Nederland zal echter afnemen, omdat met name huishoudens steeds zuiniger worden. Bijvoorbeeld door betere isolatie, of het gebruik van zuinigere cv-ketels. Nu verbruikt Nederland nog circa 30 miljard kubieke meter gas per jaar. Als de verwachting van Droog uitkomt, zal dat in 2020 zijn gedaald naar 25 miljard.

Ron Wit van de Stichting Natuur & Milieu wijst erop dat er in Nederland ook steeds meer biogascentrales bij komen, die mest en plantaardig afval omzetten. In 2050 kan het aandeel van dit groene gas zijn opgelopen tot wel 50 procent van het totale verbruik, zo schreef het Platform Groen Gas twee jaar geleden in een rapport.

En Energie Beheer Nederland (EBN), dat in Nederland de olie- en gaswinning coördineert, meldde onlangs dat de Nederlandse bodem nog reusachtige hoeveelheden zogeheten ‘onconventioneel’ gas bevat. Dat is gas dat met traditionele technieken niet te winnen is. Het zit opgesloten in bijvoorbeeld kolen of leisteen. Als hiervoor technieken ontwikkeld worden, kan Nederland daarmee nog een jaar of twintig extra vooruit.